Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 25 – Shatrau mitre putre bandhau

25. शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ

मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ

सर्वस्मिन्नपि पश्यात्मानं

सर्वत्रोत्सृज भेदाज्ञानम् ।।२५।।

पदच्छेद:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रह+सन्धौ सर्वस्मिन् अपि पश्य आत्मानं

सर्वत्र उत्सृज भेद अज्ञानम् ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कुरु [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. लोट्. मपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = मा [ अव्ययम् ]
    • कर्मपदम् =यत्नम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • विषयवाचकपदम् = विग्रह+सन्धौ [ इ. पुं. स. एक. ]
    • विषयवाचक-विशेषण-वाक्यांश:
      • विषयवाचकपदम् = शत्रौ [ उ. पुं. स. एक. ]
      • विषयवाचकपदम् = मित्रे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • विषयवाचकपदम् = पुत्रे [ अ. पुं. स. एक. ]
      • विषयवाचकपदम् = बन्धौ [ उ. पुं. स. एक. ]
      • सम्योजकपदम् = (वा)
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्य [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् =आत्मानम् [ न. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • वाक्यांश:
      • अधिकरणपदम् = सर्वस्मिन् [ सर्व अ. पुं. स. एक. ]
      • विशेषण-सूचक-पदम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् = उत्सृज [ उत् + सृज् “सृज विसर्गे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्मपदम् = भेद+अज्ञानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
      • स्थानवाचकपदम् = सर्वत्र [ अव्ययम् ]

अन्वय:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ विग्रह+सन्धौ यत्नं मा कुरु | सर्वस्मिन् अपि आत्मानं पश्य |

सर्वत्र भेदाज्ञानम् उत्सृज ।

सार:

पुर्वाक्तार्थमेवानुवदति | शत्रो विरोधो न, मित्रे स्नेहोऽपि न | एवं पुत्र बन्धौ, विग्रहसन्धौ च यत्नं मा कुरु | भेदरूपमज्ञानं परित्यज्य निर्ममो निरहङ्कार: च भव |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • सर्वस्मिन्नपि = सर्वस्मिन् अपि – ङमुडागमसन्धि: |
    • सर्वत्रोत्सृज = सर्वत्र उत्सृज – गुणसन्धि: |
    • भेदाज्ञानम् = भेद अज्ञानम् – सवर्नदीर्घसन्धि: |
  • समास:
    • भेदाज्ञानम् – भेदनिमित्तं अज्ञानम् – शाकपार्थिवादिसमास: (मद्यमपदलोप:) |
    • विग्रहश्च सन्धिश्च अनयोः समाहारः विग्रहसन्धि: – समाहारद्वन्द्वः ।
  • अन्य विषय:
    • [Note from Ms. Sowmya]
      • विग्रहश्च सन्धिश्च अनयोः समाहारः विग्रहसन्धि: भवति | विग्रहसन्धिम् नास्ति | अमादेश is only for akaaraantas.
      • Actually, since it is compulsory neuter gender, the form should be विग्रहसन्धिनि।There is a rule तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य, which gives neuter-words an optional form similar to the masculine word, but only when it is a भाषितपुंस्क।  Probably here, since the word सन्धि is masculine, in the same meaning, the optional masculine form is used for the samaasa also.

Śatrau mitrē putrē bandhau
mā kuru yatnaṁ vigrahasandhau |
sarvasminnapi paśyātmānaṁ
sarvatrōtsr̥ja bhēdājñānam || 25 ||

Be impartial to thy friend, foe or son. Do not make distinction of them. With equal mind in all, thou attain the state of bliss very soon.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s