Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 23 – Kastvam koham

23. कस्त्वं कोऽहम्– “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

  • श्लोक:

    कस्त्वं कोऽहं कुत आयातः

    का मे जननी को मे तातः ।

    इति परिभावय सर्वमसारम्

    विश्वं त्यक्त्वा स्वप्नविचारम् ।।२३।।

    पदच्छेद:

    क: त्वं क: अहं कुत आयातः का मे जननी क: मे तातः इति परिभावय सर्वम् असारम् विश्वं त्यक्त्वा स्वप्न+विचारम् ।

    पदपरिचय:

    • प्रथमवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = क: [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
    • द्वितीयवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = क: [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =अहम् [ अस्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = कुत: (कस्मात्) [ अव्ययम् ]
      • कर्तृपदम् =आयातः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • चतुर्थवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = का [ किम् म. स्त्री. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =जननी [ ई. स्त्री. प्र. एक. ]
      • सम्बन्दपदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • पञ्चमवाक्यम्
      • प्रश्नवाचकपदम् = क: [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =तातः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्दपदम् = मे (मम) [ अस्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
    • षष्ठवाक्यम्
      • क्रियापदम् =परिभावय [ परि + भू “भू सत्तायाम्” + णिजन्त: पर. लोट्. मपु. एक. ]
      • कर्म-वाक्यम्
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = असारम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् =विश्वम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृविशेषणम् =सर्वम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • सम्योजकपदम् = इति [ अव्ययम् ]
      • क्त्वान्त-वाक्यांश:
        • क्त्वान्तपदम् =त्यक्त्वा [ त्यज् “त्यज हानौ” + क्त्वा प्रत्यय:, अव्ययम् ]
        • कर्मपदम् = विश्वम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • कर्मविशेषणम् =स्वप्न+विचारम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]

    अन्वय:

    क: त्वम् ? क: अहम् ? कुत: आयातः ? का मे जननी ? क: मे तातः ?

    स्वप्न+विचारं विश्वम् त्यक्त्वा सर्वं विश्वम् असारम् इति परिभावय ।

    सार:

    त्वं क: ? अहं क: ? अहं कस्मात् देशात् आयात: ? मम जननी का? तात: क: ? स्वप्नमायासदृशमिदं जगत् त्यक्त्वा सर्वमिदं मातापित्रादिव्यवाहारजातं तुच्छमत एव न काम्यम् इति वारं वारं चिन्तय |

    व्याकरणम्

    • सन्धि:
      • कस्त्वम् = क: त्वम् – विसर्गसन्धि:, सकार: |
      • कोऽहम् = को अहम् – पूर्वरुपसन्धि:, क: + अहम् – विसर्गसन्धि:, उकार: |
      • को मे = क: मे – विसर्गसन्धि:, उकार: |
    • विग्रह:
      • स्वप्नाविचारम् – स्वप्ने विचार: – सप्तमीतत्पुरुष: | तम् |

     

    Kastvaṁ kō̕haṁ kuta āyātaḥ
    kā mē jananī kō mē tātaḥ |
    Iti paribhāvaya sarvamasāram
    viśvaṁ tyaktvā svapnavicāram || 23 ||

     

    Think deep who thou art and who am I. Wherefrom do we come? Who is thy mother and who is thy father? Thou will understand that every one is evanescent. Hence give up these dreamy ideas about the world renouncing all.

    Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

  • English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)
  • Click this link for Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
  • Click this link for the entire text of Bhaja Govindam भज गोविन्दम् with word-to-word English meaning by Sri Veeraswamy Krishnaraj of www.bhagavadgitausa.com

<page status – some more updates pending >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s