Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 5

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ५

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

न हि कश्चित् क्षणम् अपि जातु तिष्ठति अकर्मकृत् कार्यते हि अवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः ॥ ५ ॥

अन्वयः

कश्चित् जातु क्षणमपि अकर्मकृत् न हि तिष्ठति । प्रकृतिजैः गुणैः हि अवशः सर्वः कर्म कार्यते ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रिया = तिष्ठति[ स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • प्रतिषेधम् = न [ अव्ययम् ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • कर्ता = कश्चित् [ अव्ययम् ]
    • कर्तृविशेषणम् = अकर्मकृत् [ त. पुं. प्र. एक. ]
    • कालवाचकम् = क्षणम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • अवधारणम् = अपि [ अव्ययम् ]
    • कालवाचकम् = जातु [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • (कर्मणि) क्रिया = कार्यते [ कृ “डुकृञ् करणे” + णिच् , उभ. (अत्र आ.) कर्मणि लट्. प्रपु. एक. ]
    • अवधारणम् = हि [ अव्ययम् ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = कर्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = सर्वः [ अव्ययम् ]
    • कर्मविशेषणम् = अवशः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • (कर्मणि) णिजन्तप्रयोजककर्ता = गुणैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
    • कर्तृविशेषणम् = प्रकृतिजैः [ अ. पुं. तृ. बहु. ]
  • सन्धि:
    • तिष्ठत्यकर्मकृत् = तिष्ठति अकर्मकृत् – यण्सन्धि: ।
    • ह्यवशः = हि अवशः – यण्सन्धि: ।
    • प्रकृतिजैर्गुणैः = प्रकृतिजैः गुणैः – विसर्गसन्धि:, रेफादेश: ।
  • समास:
    • अकर्मकृत् = न कर्मकृत् – नञ्तत्पुरुष: ।
    • अवशः = न अवश: – नञ्तत्पुरुष: ।
  • कृदन्त:
    • वश: = वश् “वश कान्तौ” + अच् (कर्मणि) ।
    • कर्मकृत् = कर्म करोति इति कर्मकृत् – कर्मन् + कृ “डुकृञ् करणे” + क्विप् (Note:  क्विप् प्रत्ययः indicates the person who does the action denoted by the verb).

तात्पर्यम्

यः कोऽपि कदापि क्षणकालमपि कर्मरहितः सन् न भवति यतः सर्वेऽपि प्रकृतिसम्भूतैः विकारैः विवशाः सन्तः कर्मकरणे प्रवर्तन्ते ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Sandhih by G. Mahaabaleshvarabhattah, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://sa.wikipedia.org/s/6j8 कर्मयोगः
  8. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 5  https://youtu.be/NLxT6ZDRjmc
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s