Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 22 – Ratyaacharpatavirachitakanthah

22. रथ्याचर्पटविरचितकन्थः – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

रथ्याचर्पटविरचितकन्थः
पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः ।
योगी योगनियोजितचित्तो
रमते बालोन्मत्तवदेव ।।२२।।

पाठभेद:

रथ्यार्पटविरचितकन्थः
पुण्यापुण्यविवर्जितपान्थः
योगी योगनियोजितचित्तो
रमते बालोन्मत्तवदेव ।।२२।।

पदच्छेद:

रथ्या+चर्पट+विरचित+कन्थः   पुण्य+अपुण्य+विवर्जित+पन्थः  योगी योग+नियोजित+चित्त:  रमते  बाल+उन्मत्त+वत् एव  |

पदपरिचय:

  • क्रियापदम् =रमते [ रम् “रमु क्रीडायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
  • क्रियाविशेषणम् = बाल+उन्मत्त+वत् [ अव्ययम् ]
  • कर्तृपदम् =योगी [ न. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् =रथ्या+चर्पट+विरचित+कन्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् =पुण्य+अपुण्य+विवर्जित+पन्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृविशेषणम् =योग+नियोजित+चित्त: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = एव [ अव्ययम् ]

अन्वय:

रथ्या+चर्पट+विरचित+कन्थः   पुण्य+अपुण्य+विवर्जित+पन्थः  योग+नियोजित+चित्त:  योगी एव बाल+उन्मत्त+वत् रमते  |

सार:

योगेन आत्मसाक्षात्कारसम्पन्न: रथ्यायां समुपलब्धेन जीर्णपटेन कन्थां धरन् उन्मत्त: पान्थ: इव पुण्यापुण्याभ्यां विवर्जितश्च सन् बाल इव उन्मत्त इव च लोकेऽस्मिन् क्रीडति |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • बालोन्मत्तवदेव = बाल+उन्मत्त+वत् एव- जश्त्वसन्धि: |
    • योगनियोजितचित्तो रमते = योग+नियोजित+चित्त: रमते – विसर्गसन्धि: उकार: |
  • विग्रह:
    • रथ्याचर्पटविरचितकन्थः
      • रथ्याचर्पट: = रथ्याया: चर्पट: – षष्टितत्पुरुष:
      • रथ्याचर्पटेन विरचिता कन्था यस्य स: = रथ्याचर्पटविरचितकन्थः – बहुव्रीहि: |
    • पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः
      • विवर्जित: – विशेषेण वर्जित: |
      • पुण्यापुण्ये – पुण्यं च अपुण्यं च – द्वन्द्व: |
      • पुण्यापुण्यविवर्जित: – पुण्यापुण्याभ्यां विवर्जित: |
      • पुण्यापुण्यविवर्जितपन्थः – पुण्यापुण्यविवर्जित: पन्था यस्य स: – बहुव्रीहि |
    • योगनियोजितचित्त:
      • योगनियोजितचित्त: – योगे नियोजितं चित्तं येन स: – बहुव्रीहि |
    • बालोन्मत्तवत्
      • बालोन्मत्ताभ्यां तुल्यम् – बालोन्मत्तवत् |

Rathyācarpaṭaviracitakanthaḥ
puṇyāpuṇyavivarjitapanthaḥ |
Yōgī yōganiyōjitacittō
ramatē bālōnmattavadēva || 22 ||

The meditative, centred always in meditation, roams carefree like a child, wearing the rags picked up from streets, without the duality of even sin or virtue in his mind.

<page status – some more updates pending >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s