Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 19 – Yogarato vaa bhoogarato vaa

19. योगरतो वा – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

योगरतो वा भोगरतो वा

सङ्गरतो वा सङ्गवीहीनः |

यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं

नन्दति नन्दति नन्दत्येव ।।१९।।

पदच्छेद:

योग+रत: वा भोग+रत: वा सङ्ग+रत: वा सङ्ग+वीहीनः यस्य ब्रह्मणि रमते चित्तं नन्दति नन्दति नन्दति एव ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् =(भवेत्)
    • कर्तृपदम् =योगरत: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् =भोगरत: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् =सङ्गरत: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् =सङ्गवीहीनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • सम्योजकपदम् = वा [ अव्ययम् ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • “यस्य” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् =रमते [ रम् “रमु क्रीडायाम्” आ. लट्. प्रपु. एक. ]
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् =चित्तम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
        • सम्बन्ध-पदम् = यस्य [ यद् द. पुं. ष. एक. ]
      • अधिकरणपदम् = ब्रह्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
    • (स: ) वाक्यांश:
      • क्रियापदम् =नन्दति [ नन्दु “टु नदि समृद्धौ” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
      • क्रियाविशेषणम् =एव [ अव्ययम् ]
      • कर्तृपदम् =(स: )

अन्वय:

योग+रत: वा भोग+रत: वा सङ्ग+रत: वा सङ्ग+वीहीनः वा (भवेत्) | यस्य चित्तं ब्रह्मणि रमते, (स: ) नन्दति नन्दति नन्दति एव ।

सार:

नर: योगरत: (चित्तवृत्तिनिरोध: योग: ) वा लौकिकभोगेषु निमग्नो वा जीवितासक्तिरतो वा जीवितासक्तिरहितो वा अस्तु | यस्य पुरुषस्य चित्तं सदा परे ब्रह्मणि रमते स नित्यं नन्दति |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • योगरतो वा = योगरत: वा – विसर्गसन्धि:, उकारादेश: |
    • भोगरतो वा = भोगरत: वा – विसर्गसन्धि:, उकारादेश: |
    • सङ्गरतो वा = सङ्गरत: वा – विसर्गसन्धि:, उकारादेश: |
    • नन्दत्येव = नन्दति एव – यण् सन्धि: |
  • विग्रह:
    • योगरत: = योगे रत: – सप्तमितत्पुरुषसमास: |
    • भोगरत: = भोगे रत: – सप्तमितत्पुरुषसमास: |
    • सङ्गरत: = सङ्गे रत: – सप्तमितत्पुरुषसमास: |
    • सङ्गवीहीनः= सङ्गेन विहीन: – तृतीयातत्पुरुषसमास: |

Yōgaratō vā bhōgaratō vā
saṅgaratō vā saṅgavīhīnaḥ |
yasya brahmaṇi ramatē cittaṁ
nandati nandati nandatyēva || 19 ||

If one centres his thoughts on God, by deep meditation or by good deeds, either in company or alone, indeed he drinks the honey of Divine-hood.

<page status – some more updates pending >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s