Bhagavad Gita – Chapter 10 – Part 2

श्रीमद्भगवद्गीता – दशमोऽध्याय: – विभूतियोगः – भाग: २

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।

ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १० ॥

पदच्छेदः

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ददामि बुद्धियोगं तं येन माम उपयान्ति ते ॥ १० ॥

अन्वयः

सततयुक्तानां प्रीतिपूर्वकं भजतां तेषां तं बुद्धियोगं ददामि येन ते माम् उपयान्ति ।

पदपरिचय:

  • “येन” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् =उपयान्ति [ या “या प्रापणे” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
    • कर्मपदम् =माम् [अस्मद् द. त्रि. द्वि. एक. ]
    • करणवाचकपदम् = येन [ यद् द. नपुं. तृ. एक. ]
    • कर्तृपदम् =ते [तद् द. पुं. प्र. बहु.]
  • “तम्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् =ददामि [ दा “डुदाञ् दाने” उभ. लट्. उपु. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्मपदम् =बुद्धियोगम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम् [ तद् द. पुं. ष. बहु. ]
      • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = सततयुक्तानाम् [ अ. पुं. ष. बहु. ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियागर्भसम्बन्धविशेषणपदम् = भजताम् [ अ. पुं. ष. बहु. ]
        • क्रियाविशेषणम् = प्रीतिपूर्वकम् [ अव्ययम् ]
      • कर्मविशेषणम् =तम् [ तद् द. पुं. द्वि. एक. ]

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।

नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

तेषाम् एव अनुकम्पार्थम् अहम् अज्ञानजं तमः नाशयामि आत्मभावस्थः ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥

अन्वयः

आत्मभावस्थः अहं तेषाम् एव अनुकम्पार्थं भास्वता ज्ञानदीपेन अज्ञानजं तमः नाशयामि ।

पदपरिचय:

  • क्रियापदम् = नाशयामि [ नश् “णश अदर्शने” पर. णिजन्त: लट्. उपु. एक. ]
  • कर्मपदम् = तमः [ स. नपुं. द्वि. एक. ]
  • कर्मविशेषणम् =अज्ञानजम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
  • करणवाचकपदम् = ज्ञानदीपेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
  • करणविशेषणम् = भास्वता [ त. पुं. तृ. एक. ]
  • वाक्यांश:
    • कारणवाचकपदम् = अनुकम्पार्थम् [ अव्ययम् ]
    • सम्बन्ध-पदम् = तेषाम् [ तद् द. पुं. ष. बहु. ]
    • सम्बन्ध-विशेषण-पदम् = एव [ अव्ययम् ]
  • कर्तृपदम् =अहम् [अष्मद् द. त्रि. प्र. एक.]
  • कर्तृविशेषणम् = आत्मभावस्थः [ अ. पुं. प्र. एक. ]

अर्जुन उवाच

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १२ ॥

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।

असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवम् अजं विभुम् ॥ १२ ॥

आहुः त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिः नारदः तथा असितः देवलः व्यासः स्वयं च एव ब्रवीषि मे ॥ १३ ॥

अन्वयः

भवान् परं ब्रह्म, परं धाम, परमं पवित्रं, शाश्वतं दिव्यं पुरुषम् आदिदेवम् अजं विभुम् । देवर्षिः नारदः असितः देवलः व्यासः सर्वे ऋषयः त्वाम् आहुः । स्वयं च एव मे ब्रवीषि ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = ब्रह्म [ न. नपुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् =परम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = धाम [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् =परम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = पवित्रम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् =परमम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =शाश्वतम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =दिव्यम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =पुरुषम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =आदिदेवम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् =अजम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = विभुम्[ उ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् =भवान् [ त. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् =आहुः [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. प्रपु. बहु. ]
      प्रथम पुरुष रूपाणि – ब्रवीति / आह,  ब्रूत: / आहतु:, ब्रुवन्ति / आहु: |
    • कर्मपदम् =त्वाम् [ युष्मद् द. त्रि. द्वि. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =नारदः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृविशेषणम् =देवर्षिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् =असितः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् =देवलः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् =व्यासः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् =ऋषयः [ इ. पुं. प्र. बहु. ]
      • कर्तृविशेषणम् =सर्वे [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् =ब्रवीषि [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. मपु. एक. ]
        मद्यम पुरुष रूपाणि – ब्रवीषि / आत्थ,  ब्रूथ: / आहथु:, ब्रूथ |
      • क्रियाविशेषणम् =च [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • क्रियाविशेषणम् =स्वयम् [ अव्ययम् ]
        • क्रियाविशेषणम् = एव [ अव्ययम् ]
      • सम्प्रदानपदम् = मे (मह्यम्) [ अस्मद् द. त्रि. च. एक. ]
      • कर्तृपदम् =(त्वम्)

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।

न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

सर्वम् एतत् ऋतं मन्ये यत् मां वदसि केशव न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुः देवाः न दानवाः ॥ १४ ॥

अन्वयः

केशव ! मां यत् वदसि एतत् सर्वम् ऋतं मन्ये । भगवन् ! देवाः ते व्यक्तिं न विदुः, न हि दानवाः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • सम्बोधनपदम् = केशव [ अ. पुं. सम्. एक. ]
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् =वदसि [ वद् “वद व्यक्तायां वाचि” पर. लट्. उपु. एक. ]
      • कर्मपदम् =यत् [ यद् द. नपुं. प्र. एक.]
      • सम्प्रदानपदम् = माम् (मह्यम् इत्यर्थे) [अस्मद् द. त्रि. द्वि. एक. ]
      • कर्तृपदम् =(त्वम्)
    • “एतत्” वाक्यांश: ।
      • क्रियापदम् =मन्ये [ मन् “मन ज्ञाने” आ. लट्. उपु. एक. ]
      • कर्म-वाक्यम्
        • क्रियापदम् =(अस्ति)
        • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = ऋतम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृपदम् =एतत् [ द. नपुं. प्र. एक. ]
        • कर्तृविशेषणम् =सर्वम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् =(अहम्)
    • द्वितीयवाक्यम्
      • सम्बोधनपदम् = भगवन्[ त. पुं. सम्. एक. ]
      • क्रियापदम् =विदुः [विद् “विद ज्ञाने”, पर. लट्. प्र. बहु.]
      • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् =व्यक्तिम् [ इ. पुं. द्वि. एक. ]
        • सम्बन्ध-पदम् = ते (तव) [युष्मद् द. त्रि. ष. एक.]
      • कर्तृपदम् =देवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]
    • तृतीयवाक्यम्
      • क्रियापदम् =(विदुः)
      • क्रियाविशेषणम् =न [ अव्ययम् ]
      • सम्योजकपदम् =हि [ अव्ययम् ]
      • वाक्यांश:
        • कर्मपदम् =(व्यक्तिम्)
        • सम्बन्ध-पदम् = (ते)
      • कर्तृपदम् =दानवाः [ अ. पुं. प्र. बहु. ]

References –

  1. 23rd Nov 2015 दिनाङ्के नारायण नम्बूदरि महोदयेन गीताशिक्षणकेन्द्रे पाठिता: श्लोका:
  2. https://sa.wikipedia.org/s/6mx वर्गः विभूतियोगः
  3. Gita Sopanam and Gita Praveshah course books by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  7. https://nivedita2015.wordpress.com/2015/11/24/classification-of-words/ — Explanation of the classification of words used with Anvaya in this site
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s