Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 18 – Suramandiratarumulanivaasah

18. सुरमंदिरतरुमूलनिवासः – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

सुरमंदिरतरुमूलनिवासः

शय्या भूतलमजिनं वासः .

सर्वपरिग्रहभोगत्यागः

कस्य सुखं न करोति विरागः ।। १८ ।।

पदच्छेद:

सुर+मंदिर+तरु+मूल+निवासः शय्या भूतलम् अजिनं वासः सर्व+परिग्रह+भोग+त्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः |

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति) |
    • कर्तृपदम् = सुरमंदिरतरुमूलनिवासः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = भूतलम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = शय्या [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृ-विशेषण-सूचक-पदम् = अजिनम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = वासः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • कर्तृपदम् = सर्वपरिग्रहभोगत्यागः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = करोति [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् =न [ अव्ययम् ]
    • कर्मपदम् =सुखम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • वाक्यांश:
      • कर्तृपदम् = विरागः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
      • सम्बन्ध-पदम् = कस्य [ किम् म. पुं. ष. एक. ]

अन्वय:

सुर+मंदिर+तरु+मूल+निवासः | (तस्य) शय्या भूतलम् | (तस्य) वासः अजिनम् | सर्व+परिग्रह+भोग+त्यागः | (एतादृश: ) विरागः कस्य सुखं न करोति ? (सर्वस्य सुखं करोति | )

सार:

देवालये वृक्षमूले वा निवास: | भूमावेव शयनम् | अजिनवसनम् | सर्वफलभोगत्याग: इत्येतादृश: विराग: सर्वेषां सुखं करोत्येवेत्यर्थ: | किंशब्दस्तु आक्षेपार्थक: न प्रश्नार्थक: | विरक्ति: एव सुखावहा | न तु रक्ति: इत वैराग्ये एव श्रद्धा आधेया |

व्याकरणम्

  • विग्रह:
    • सुरमंदिरतरुमूलनिवासः
      • सुराणां मन्दिरं सुरमन्दिरम् – षष्ठीतत्पुरुष: |
      • तरो: मूलं तरुमूलम् – षष्ठीतत्पुरुष: |
      • सुरमन्दिरं च तरुमूलं च सुरमंदिरतरुमूले – द्वन्द्व: |
      • सुरमंदिरतरुमूलयो: निवास: सुरमंदिरतरुमूलनिवासः – सप्तमीतत्पुरुष: |
    • सर्वपरिग्रहभोगत्यागः
      • सर्वेषां परिग्रहाणां भोगानां च त्याग: – षष्ठीतत्पुरुष: |
    • विराग:
      • विगत: राग: – गति समास: |

Suramandira tarumūlanivāsaḥ
śayyā bhūtala majanaṁ vāsaḥ.
Sarva parigraha bhōgatyāgaḥ
kasya sukhaṁ na karōti virāgaḥ || 18 ||

The one who resigns from the world, may he be living in temples or the shade of a tree, may he be rolling in the dust of the naked earth and may he be in the robes of dear skin, he enjoys the real bliss of renunciation.

Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

<page status – work in progress – come back later for updates >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s