Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 17 – Kurute Gangaasaagaragamanam

17. कुरुते गङ्गासागरगमनम् – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

 श्लोक:

कुरुते गङ्गासागरगमनं

व्रतपरिपालनमथवा दानम् ।

ज्ञानविहीनः सर्वमतेन

भजति न मुक्तिं जन्मशतेन ।।१७।।

पदच्छेद:

कुरुते गङ्गा+सागर+गमनं व्रत+परिपालनम् अथवा दानम् ज्ञान+विहीनः सर्व+मतेन भजति न मुक्तिं जन्म+शतेन |

पदपरिचय:

  • “य:” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = कुरुते [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • कर्मपदम् = गङ्गा+सागर+गमनम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मपदम् = व्रत+परिपालनम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कर्मपदम् = दानम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
    • सम्योजकपदम् = अथवा [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = (य: )
  • “स:” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = भजति [ भज् “भज सेवायाम्” उभ. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्मपदम् = मुक्तिम् [ इ. स्त्री. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = ज्ञान+विहीनः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = (स: )
    • करण-वाचक-पदम् = जन्म+शतेन [ अ. नपुं. तृ. एक. ]
    • करण-वाचक-पदम् = सर्व+मतेन [ अ. नपुं. तृ. एक. ]

अन्वय:

(य: ) गङ्गा+सागर+गमनं, व्रत+परिपालनं, अथवा दानम् कुरुते,  (स: ) ज्ञान+विहीनः सर्व+मतेन जन्म+शतेन (अपि) मुक्तिं न भजति |

सार:

य: पुण्यनद्यां गङ्गायां स्नानं कुरुताम्, अथवा प्रतानि अनुतिष्ठतु अथवा हस्ते लब्धं सर्वमपि परस्मै ददातु सर्वशास्त्रपारङ्गतोऽपि आत्मज्ञानविहीन: चेत् स: अनैकै: जन्माभिरपि मुक्तिं न लभते |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • गङ्गासागरगमनं व्रतपरिपालनमथवा = गङ्गासागरगमनम् + व्रतपरिपालनम् – अनुस्वारसन्धि: |
    • मुक्तिं जन्मशतेन = मुक्तिम् + जन्मशतेन – अनुस्वारसन्धि:|
  • समास:
    • गङ्गासागरगमनम् = गङ्गा च सागरश्च गङ्गासागरौ – द्वन्द्वसमास: | तयो: गमनं गङ्गासागरगमनम् – षष्ठी तत्पुरुष: | तत् (द्वितीया विभक्ति: ) |
    • व्रतपरिपालनम् = व्रतस्य परिपालनम् – षष्ठी तत्पुरुष: | तत् (द्वितीया विभक्ति: ) |
    • ज्ञानविहीनः = ज्ञानेन विहीनः – तृतीयातत्पुरुष: |

Kurutē gaṅgāsāgaragamanaṁ
vrataparipālana mathavā dānaṁ.
Jñānavihīnaḥ sarvamatēna
bhajati na muktiṁ janmaśatēna || 17 ||

No amount of pilgrimage or bath in holy rivers, nay the severe austerity nor immense charity leads one to salvation if he does not realize the self. Myriads of births will be of no avail unto him.  (Viveka Choodaamani: Vadantu shaastraani yajantu devaan, kurvantu karmaani bhajantu devataa, Aatmaikya bodhena vinaapi muktir na sidhyati brahmashataantarepi.—“Let people quote the Scriptures and sacrifice to the gods, let them perform rituals and worship the deities, but there is no Liberation without the realization of one’s identity with the Atman, no, not even in the lifetime of a hundred Brahmas put together”).Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

<page status – work in progress – come back later for updates >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s