Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 16 – Agre Vanhihi Prushte Bhaanuhu

16. अग्रे वह्निः पृष्ठे भानुः – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

अग्रे वह्निः पृष्ठे भानुः

रात्रौ चुबुकसमर्पितजानुः ।

करतलभिक्षस्तरुतलवासः

तदपि न मुञ्चत्याशापाशः ।।१६।।

पदच्छेद:

अग्रे वह्निः पृष्ठे भानुः रात्रौ चुबुक+समर्पित+जानुः कर+तल+भिक्ष: तरु+तल+वासः  तत् अपि न मुञ्चति आशा+पाशः |

पदपरिचय:

  • “यस्य” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = वह्निः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
    • अधिकरणपदम् = अग्रे [ अ. नपुं. स. एक. ]
    • अधिकरण-संबन्द्-पदम् = (यस्य)
  • “यस्य” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = भानुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
    • अधिकरणपदम् = पृष्ठे [ अ. पुं. स. एक. ]
    • अधिकरण-संबन्द्-पदम् = (यस्य)
  • “य:” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = चुबुक+समर्पित+जानुः [ उ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = (य: )
    • अधिकरणपदम् = रात्रौ [ इ. स्त्री. स. एक. ]
  • “य:” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = कर+तल+भिक्ष: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = (य: )
  • “य:” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = (भवति)
    • कर्तृपदम् = तरु+तल+वासः[ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = (य: )
  • “तम्” वाक्यांश:
    • क्रियापदम् = मुञ्चति [मुच् “मुच्ऌ मोक्षणे” पर. लट्. प्रपु. एक.]
    • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = आशा+पाशः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्मपदम् = (तम्)

अन्वय:

(प्रभाते यस्य) अग्रे वह्निः (भवति), (यस्य) पृष्ठे भानुः (भवति), रात्रौ (य: ) चुबुक+समर्पित+जानुः (भवति), (य: ) कर+तल+भिक्ष: (भवति), (य: ) तरु+तल+वासः  (भवति), तत् अपि आशा+पाशः (तं) न मुञ्चति |

सार:

प्रभाते पुरोभागे अग्नि: पृष्ठे अर्कस्य च ताप:, रात्रौ शैत्यात् जानुद्वयमध्ये चिबुकं समर्प्य शयनं, करतलरूपं भिक्षापात्रमादाय भिक्षाटनं, वृक्षच्छायायां वास: | एतादृश्याम् अवस्थायामपि नर: आशापाशेन बुद्धो जीवनाय आयतते |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • करतलभिक्षस्तरुतलवासः= करतलभिक्ष: तरुतलवासः  – विसर्गसन्धि:,  सकार:
    • तदपि = तत् अपि – जश्त्वसन्धि: |
    • मुञ्चत्याशापाशः = मुञ्चति आशापाशः – यण् सन्धि: |
  • समास:
    • चुबुकसमर्पितजानुः = चुबुके समर्पिते जानुनी येन स: – बहुव्रीहि: |
    • करतलभिक्ष: = करस्य तलं करतलम् – षष्ठी तत्पुरुष: | तस्मिन् भिक्षा यस्य स: – बहुव्रीहि: |
    • तरुतलवासः= तरो: तलं तरुतलम् – षष्ठी तत्पुरुष: | तस्मिन् वास: यस्य स: – बहुव्रीहि: |

Agrē vahni pr̥ṣṭhē bhānu
rātrau cubuka samarpita jānuḥ.
Karatalabhikṣastarutalavāsaḥ
tadapi na muñcatyāśā pāśaḥ || 16 ||

The silent mill of Time is grinding thee every moment. So be not proud of thy wealth, kith and kin or thy youth. Cut asunder the cords that bind thee to this unreal world and enter the blissful world of reality through proper course, understanding thy self.

Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

<page status – work in progress – come back later for updates >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s