Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 3

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोक: ३

श्रीभगवानुवाच
लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।

ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

लोके अस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मया अनघ ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥

अन्वयः

अनघ ! अस्मिन् लोके पुरा मया ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां (निष्ठा) कर्मयोगेन योगिनाम् (निष्ठा) (इति) द्विविधा निष्ठा प्रोक्ता ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियागर्भकर्म = (कर्मणि) प्रोक्ता [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
      • कर्म = (कर्मणि) निष्ठा [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • कर्मविशेषणम् = (कर्मणि) द्विविधा [ आ. स्त्री. प्र. एक. ]
      • कर्मविशेषणवाक्यांशः
        • वाक्यांशः
          • कर्म = (निष्ठा)
          • सम्बन्धिः = साङ्ख्यानाम् [ अ. पुं. ष. बहु. ]
          • करणम् = ज्ञानयोगेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
        • वाक्यांशः
          • कर्म = (निष्ठा)
          • सम्बन्धिः = योगिनाम् [ न. पुं. ष. बहु. ]
          • करणम् = कर्मयोगेन [ अ. पुं. तृ. एक. ]
        • संयोजकम् = (इति)
      • कर्ता = (कर्मणि) मया [ अस्मद् द. त्रि. तृ. एक. ]
      • अधिकरणम् = लोके [ अ. पुं. स. एक. ]
      • अधिकरणविशेषणम् = अस्मिन् [ तद् द. पुं. स. एक. ]
      • कालवाचकम् = पुरा [ अव्ययम् ]
    • सन्धि:
      • लोकेऽस्मिन् = लोके अस्मिन्, पूर्वरूपसन्धि: ।
      • मयानघ = मया अनघ, सवर्णदीर्घसन्धि: ।
    • समास:
      • अनघ: = न विद्यते अघं यस्य स: – नञ्बहुव्रीहिः ।
      • द्विविधा = द्वौ विधौ(प्रकारौ) यस्यां सा – बहुव्रीहिः |
      • ज्ञानयोग: = ज्ञानम् एव योग: – अवधारणापूर्वपदकर्मधारय: ।
      • कर्मयोग: = कर्म एव योग: – अवधारणापूर्वपदकर्मधारय: ।
    • कृदन्त:
      • निष्ठा = नि + स्था “ष्ठा गतिनिवृत्तौ” + अङ् (भावे) । व्यवस्था: इत्यर्थ: ।
      • प्रोक्ता = प्र + वच् “वच परिभाषणे” + क्त (कर्मणि) ।
    • तद्धितान्त:
      • योगिनाम् = योग + इनि (मतुबर्थे) । योग: एषाम् एषु वा अस्ति इति योगी । तेषाम् ।
      • साङ्ख्यानाम् = सङ्ख्या + अण् (भावार्थे) सङ्ख्य । सङ्ख्यायां (भुद्धौ) भवा: साङ्ख्य: । तेषाम् ।

तात्पर्यम्

हे अर्जुन ! साङ्ख्यानां कृते ज्ञानमार्गः योगिनां कृते कर्ममार्गः इति द्विविधो मार्गः मया प्रागेव प्रोक्तः ।

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. https://sa.wikipedia.org/s/6j8कर्मयोगः
  7. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 3  https://youtu.be/LiYskuFcVV0
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s