Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 15 – Angam Galitam Palitam Mundam

15. अङ्गं गलितं पलितं मुण्डम् – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं

दशनविहीनं जातं तुण्डम् ।

वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं

तदपि न मुञ्चत्याशापिण्डम् ।।१५।।

पदच्छेद:

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशन+विहीनं जातं तुण्डम् वृद्ध: याति गृहीत्वा दण्डं

तत् अपि न मुञ्चति आशा+पिण्डम् |

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियासूचक-कर्तृपदम् = गलितम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = अङ्गम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियासूचक-कर्तृपदम् = पलितम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = मुण्डम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियासूचक-कर्तृपदम् = जातम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • क्रियासूचक-कर्तृविशेषणम् = दशन+विहीनम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = तुण्डम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = याति [ या “या प्रापणे” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्त्वान्त-वाक्यांश:
      • क्त्वान्तपदम् = गृहीत्वा [ ग्रह् “ग्रह उपादाने” + क्त्वा प्रत्यय:, अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् = दण्डम् [ अ. पुं. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = वृद्ध: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
  • पञ्चमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = न [अव्ययम्] मुञ्चति [मुच् “मुच्ऌ मोक्षणे” पर. लट्. प्रपु. एक.]
    • कर्तृपदम् = आशा+पिण्डम् [ अ. नपुं. प्र. एक. ]
    •  वाक्यांश:
      • सम्योजकपदम् = तत् [ तद् द. नपुं. प्र. एक. ]
      • सम्योजकपदम् = अपि [ अव्ययम् ]

अन्वय:

अङ्गं गलितम् | मुण्डं पलितम् | तुण्डं दशन+विहीनं जातम् | (इत्यादिभि: विशिष्ट: ) वृद्ध: दण्डं गृहीत्वा याति | तत् अपि आशा+पिण्डं न मुञ्चति |

सार:

शरीरस्य प्रत्यंगं शिथिलं जातम् | शिर: जरसा शुक्लतां गतम्, मुखं दन्तरहितं जातम् | परसहायं विना गन्तुमशक्ता:, अतो वृद्ध: दण्डं गृहीत्वा याति | एतादृश्यवस्था शोचनीया जाता तथापि तृष्णामांसपिण्डमिदं शरीरं न मुञ्चति |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • वृद्धो याति = वृद्ध: याति – विसर्गसन्धि:, उकारादेश: |
    • तदपि = तत् अपि – जश्त्वसन्धि: |
    • मुञ्चत्याशापिण्डम् = मुञ्चति आशापिण्डम् – यण् सन्धि: |
  • विग्रह:
    • दशनविहीनम् = दश्यते एभि: इति दशनानि | दशनै: विहीनम् |

Aṅgaṁ galitaṁ palitaṁ muṇḍaṁ
daśanavihīnaṁ jātaṁ tuṇḍam.
Vr̥d’dhō yāti gr̥hītvā daṇḍaṁ
tadapi na muñcatyāśāpiṇḍam || 15 ||

Even though the limbs grow weak, the teeth fall down the mouth, the hair grows white, and the body be supported by a prop, one does not throw away the bundle of his desires even at the very old age, at the gate of death.

Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

<page status – work in progress – come back later for updates >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s