Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 14 – Jatilo Mundee Lunchitakeshah

14. जटिलो मुण्डी लुञ्चितकेशः – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

जटिलो मुण्डी लुञ्चितकेशः

काषायाम्बरबहुकृतवेषः |

पश्यन्नपि च न पश्यति मूढो

ह्युदरनिमित्तं बहुकृतवेषः||१४||

पदच्छेद:

जटिल: मुण्डी लुञ्चितकेशः काषाय+अम्बर+बहु+कृत+वेषः पश्यन् अपि च न पश्यति मूढ: हि उदर+निमित्तं बहु+कृत+वेषः |

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = पश्यति [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” पर. लट्. प्रपु. एक. ]
    • क्रियाविशेषणम् = न [ अव्ययम् ]
    • कर्तृपदम् = मूढ: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = जटिल: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = मुण्डी [ न. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = लुञ्चितकेशः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = काषाय+अम्बर+बहु+कृत+वेषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृविशेषणम् = पश्यन् [ दृश् “दृशिर् प्रेक्षणे” + शतृ प्रत्यय:, त. पुं. प्र. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • क्रियासूचक-कर्तृपदम् = बहु+कृत+वेषः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (एष:)
    • कारणवाचकपदम् = उदर+निमित्तम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]

अन्वय:

जटिल: मुण्डी लुञ्चितकेशः काषाय+अम्बर+बहु+कृत+वेषः मूढ: पश्यन् अपि च न पश्यति | उदर+निमित्तं हि (एष:) बहु+कृत+वेषः |

सार:

जटाधारी, मुण्डितशिरस्क:, लुञ्चितकेश: काषायाम्बरादि नानावेषयुक्त: संन्यासवेषधारी मूढ:, यथार्थं न पश्यन्ति किन्तु उदरपूरणार्थमेव बहुधा वेषं घटति |

व्याकरणम्

  • संधि:
    • जटिलो मुण्डी = जटिल: मुण्डी – विसर्गसन्धि:, उकारादेश: |
    • पश्यन्नपि = पश्यन् अपि – ङमुडागमसन्धि: |
    • मूढो ह्युदरनिमित्तं = मूढ: ह्युदरनिमित्तं – विसर्गसन्धि:, उकारादेश: |
    • ह्युदरनिमित्तं = हि उदरनिमित्तं – यण् सन्धि: |
  • विग्रह:
    • जटिल: = जटा अस्यास्तीति |
    • मुण्डी = मुण्डम् अस्यास्तीति |
    • लुञ्चितकेश: = लुञ्चित: केशा: येन स: – बहुव्रीहिसमास: |
    • काषायाम्बरबहुकृतवेषः= कषायेण रक्तं काषायाम् |
      काषायेण अम्बरेण बहुकृत: वेष: येन स: काषायाम्बर-बहुकृतवेष: – बहुव्रीहिसमास: |
    • बहुकृतवेष: = बहुभि: (उपायै: ) कृत: वेष: येन स: – बहुव्रीहिसमास: |

Jaṭilō muṇḍī luñcitakēśaḥ
kāṣāyāmbarabahukr̥tavēṣaḥ |
paśyannapi ca na paśyati mūḍhō
hyudara nimitta bahukr̥tavēṣaḥ||14||

Godliness does not mean self-mortification. Some shave their head bald, some cluster the hair, some pluck the hair one by one and some clothe themselves in saffron robes. They put on the air of saintliness all for the sake of their belly. They think that they are nearer to God, but are farther from Heavens.

Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s