Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 13 – Kaa Te Kaantaa Dhanagatachintaa

13. का ते कान्ता धनगतचिन्ता – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

का ते कान्ता धनगतचिन्ता
वातुल किं तव नास्ति नियन्ता ।
त्रिजगति सज्जनसंगतिरेका
भवति भवार्णवतरणे नौका ।।१३।।

पाठभेद:

का ते कान्ताधरगतचिन्ता (कान्ता+अधर+गत+चिन्ता)

पदच्छेद:

का ते कान्ता धनगतचिन्ता वातुल किं तव न अस्ति नियन्ता त्रिजगति सज्जनसंगति: एका भवति भवार्णवतरणे नौका ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
  • क्रियापदम् = (अस्ति)
  • कर्तुपदम् = ते [युष्मद् द. त्रि. ष. एक.] कान्ता [आ. स्त्री. प्र. एक.]
  • प्रश्नवाचक कर्तुपदम् = का [आ. स्त्री. प्र. एक.]
  • द्वितीयवाक्यम्
  • प्रश्नवाचक क्रियापदम् = (किमर्थम् अस्ति?)
  • कर्तुपदम् = धन+गत+चिन्ता [आ. स्त्री. प्र. एक.]
  • तृतीयवाक्यम्
  • प्रश्नवाचक क्रियापदम् = न [अव्ययम्] अस्ति [अस् “अस भुवि” पर. लट्. प्र. एक.] किम् [अव्ययम्]
  • कर्तृपदम् = तव [अव्ययम्] नियन्ता [ऋ. पुं. प्र. एक.]
  • चतुर्थवाक्यम्
  • क्रियापदम् = भवति
  • कर्तृपदम् = सज्जनसंगति:
  • प्रथमकर्तृविशेषणम् = भव+आर्णव+तरणे (विषयिक-सप्तमी | तस्मिन् विषये इत्यर्थ:) [म्. नपुं. स. एक.] नौका [आ. स्त्री. प्र. एक.]
  • द्वितीयकर्तृविशेषणम् = एका [आ. स्त्री. प्र. एक.]
  • स्थानवाचकम् = त्रि+जगति [इ. स्त्री. स. एक.]

अन्वय:

वातुल | का ते कान्ता ? धनगतचिन्ता (किमर्थम्) ? तव नियन्ता नास्ति किम् ? त्रिजगति सज्जनसंगति: एका भवार्णवतरणे नौका भवति ।

सार:

भुवनत्रये सज्जनसंगति: (सज्जनसंसर्ग: / आचार्यसमागम:) संसारसागरतरणे एका नौका भवति | अत: दार धानादिचिन्तां परित्यज्य स्वहितोपदेष्टारं नियामकमाचार्य: शरण व्रज |

व्याकरणम्

  • संधि:
    • सज्जनसंगतिरेका = सज्जनसंगति: एका – विसर्गसन्धि: रेफादेश: |
  • समास:
    • त्रिजगति = त्रयाणां जगतां समाहार: – द्विगु: | तस्मिन् / तेषु (to be verified) | त्रिषु जगति |
    • सज्जनसंगति: = सत् जना: = सज्जना: | सज्जनानां संगति: |
    • भवार्णवतरणे – भव एव आर्णव: = भवार्णव: | तस्मिन् तरणे |
  • अन्य विषय:
    • Extract from “Bhaja Govindam” with Swami Chinayananda’s Commentary published by The Chinmaya Publication Trust in 1962.
    • This is the twelfth stanza, with which the bouquet of 12-verse-flowers (Dwadasa-Manjarika-Stotra) concludes. These are the twelve-stanzas directly given by Acharya Sankara, although, in truth, we cannot say it with any amount of finality, since we find in various publications, the stanzas are interchanged. In some publications, we find the bunch of these dozen-stanzas are concluded with a stanza describing the author and the circumstances under which the poem came to be composed.”

Dwadasa-manjarikabhir-asea Kathito vaiyakaranayaisha
Upadeso-abhud-viyanipunaih srimad-sankare-bhagawad-charanaih

  • The following fourteen-verses together form the companion bouquet of “14-verses flowers” called chaturdasasa-manjarika-stotra. Each one of them is traditionally found to have been attributed to the fourteen followers of Sankara who had accompanied him on that day in Benaras.

Kā tē kāntā dhanagatacintā
vātula kiṁ tava nāsti niyantā.
Trijagati sajjanasaṅgatirēkā
bhavati bhavārṇavataraṇē naukā ||13||

O mad man! Why do thou go after thy wife or wealth? Is there none to control and lead thee? Get into the association of the (Sants) Good for a moment, but for which there is no boat that can take thee across the turbulent ocean of (samsara) worldly existence.

Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

<page status – work in progress – come back later for updates >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s