Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 11 – Maa Kuru Dhanajanayauvanagarvam

11.  मा कुरु धनजनयौवनगर्वम् – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

मा कुरु धनजनयौवनगर्वं
हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।
मायामयमिदमखिलं बुद्ध्वा
ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ।।११।।

पाठभेद:

मा कुरु धनजनयौवनगर्वं
हरति निमेषात्कालः सर्वम् ।
मायामयमिदमखिलं हित्वा
ब्रह्मपदं त्वं प्रविश विदित्वा ।।११।।

पदच्छेद:

मा कुरु धन+जन+यौवन+गर्वम् हरति निमेषात् कालः सर्वम् मायामयम्  इदम् अखिलम् बुद्ध्वा ब्रह्मपदम् त्वम् प्रविश विदित्वा ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = मा [ अव्ययम् ] कुरु [ कृ (डुकृञ् करणे) { तनादि गण:, उभयपदी} पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • कर्मपदम् = धन+जन+यौवन+गर्वम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = हरति [ हृ “हृ हरणे” पर. लट्. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = कालः  [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्मपदम् = सर्वम्  [ म. नपुं. द्वि. एक. ]
    • कालवाचकपदम् = निमेषात् [ निमिष-अवधौ अथवा निमिषात् आरब्य सर्वकाल+अवधय: इति अर्थ: | अ. पुं. प. एक. अथवा अव्ययम् वा (to be verified) ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = प्रविश [ प्र + विश् “विश प्रवेशने” पर. लोट्. मपु. एक.]
    • कर्तृपदम् = त्वम्  [ युष्मद् द. त्रि. ष. एक.]
    • कर्मपदम् = (ब्रह्मपदम्)
    • “बुद्ध्वा” वाक्यांश:
      • किं कृत्वा ? बुद्ध्वा [ बुध “बुध अवगमने” + क्त्वा प्रत्यय:, अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् = अखिलम् [ म. नपुं. प्र. एक. ]
      • कर्मपदविषेषणम् = मायामयम् [ म. नपुं. प्र. एक. ], इदम् [ म. नपुं. प्र. एक. ]
    • “विदित्वा” वाक्यांश:
      • किं कृत्वा ?  विदित्वा [ विद् “विद ज्ञाने” + क्त्वा प्रत्यय:, अव्ययम् ]
      • कर्मपदम् = ब्रह्मपदम् [ म. नपुं. द्वि. एक. ]

अन्वय:

धनजनयौवनगर्वं मा कुरु | निमेषात् कालः सर्वम् हरति | इदम्  अखिलम् मायामयम् इति बुद्धवा त्वम् ब्रह्मपदम् विदित्वा प्रविश ।

सार:

त्वं धन-बन्धुबलेन-युवत्वेन च गर्वं मा कार्षी:, धनादिषु अहङ्कार: त्याज्य इत्यर्थ: | यत: काल: धनजनादिकमेतत्वसर्वं क्षणमात्रादेव हरति | इदं सर्वं मायाप्रयुक्तमिति ज्ञात्वा, सर्वं परित्यज्य ब्रह्मपदं विज्ञाय प्रविश | ब्रह्मसाक्षात्कारेण ब्रह्मैव भवेत्यर्थ: |

व्याकरणम्

  • विग्रह:
    • धनजनयौवनगर्वम् = धने जनयौवने च गर्व: धनजनयौवनगर्व: | तम् |
    • मायामयम् = मायाया: विकार:

Mā kuru dhanajanayauvanagarvaṁ
harati nimēṣātkālaḥ sarvam.
Māyāmayamidamakhilaṁ bud’dhvā
brahmapadaṁ tvaṁ praviśa viditvā ||11||

The silent mill of Time is grinding thee every moment. So be not proud of thy wealth, kith and kin or thy youth. Cut asunder the cords that bind thee to this unreal world and enter the blissful world of reality through proper course, understanding thy self.

Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

<page status – work in progress – come back later for updates >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s