Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 9 – Satsangatve Nissangatvam

9.     सत्सङ्गत्वे निस्सङ्गत्वम्

– “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

सत्सङ्गत्वे निस्सङ्गत्वं
निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् ।
निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं
निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ।।९।।

पदच्छेद:

सत्सङ्गत्वे निस्सङ्गत्वम् निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वं निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    1. क्रियापदम् = (भवति)
    2. कर्तुपदम् = नि:+सङ्गत्वम् [ म. नपुं. प्र. एक. ]
    3. अधिकरणपदम् = सत्+सङ्गत्वे [ म. नपुं. स. एक. ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    1. क्रियापदम् = (भवति)
    2. कर्तुपदम् = नि:+मोहत्वम् [ म. नपुं. प्र. एक. ]
    3. अधिकरणपदम् = निस्सङ्गत्वे [ म. नपुं. स. एक. ]
  • तृतीयवाक्यम्
    1. क्रियापदम् = (भवति)
    2. कर्तुपदम् = नि:+चल+तत्त्वम् [ म. नपुं. प्र. एक. ]
    3. अधिकरणपदम् = निर्मोहत्वे [ म. नपुं. स. एक. ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    1. क्रियापदम् = (भवति)
    2. कर्तुपदम् = जीवन्+मुक्तिः [ इ. पुं. प्र. एक. ]
    3. अधिकरणपदम् = निश्चलतत्त्वे [ म. नपुं. स. एक. ]

अन्वय:

सत्सङ्गत्वे निस्सङ्गत्वम् | निस्सङ्गत्वे निर्मोहत्वम् | निर्मोहत्वे निश्चलतत्त्वम् | निश्चलतत्त्वे जीवन्मुक्तिः (भवति) ।

सार:

ब्रह्मज्ञानिनां संसर्गेण भोगेषु संगराहित्यं भवति | संगाभावसिद्धौ मोहापगम: भवति | मोहापगमे च स्थिरता सिद्ध्यति | स्थैर्यसिद्धौ च जीवन् एव अविद्याबन्धात् मुक्त: भवति |

व्याकरणम्

  • संधि:
    • निस्सङ्गत्वम् निस्सङ्गत्वे = निस्सङ्गत्वं निस्सङ्गत्वे – अनुस्वारसन्धि:
    • निश्चलतत्त्वम् निश्चलतत्त्वे = निश्चलतत्त्वं निश्चलतत्त्वे – अनुस्वारसन्धि:
  • समास:
    • सत्सङ्गत्वे – सतां सङ्ग: सत्सङ्गः – षष्ठितत्पुरुष: (to be verified) | तस्य भाव: सत्सङ्गत्वम् | तस्मिन् | [ सद्भि: सङ्ग: अस्य अस्ति इति सत्सङ्गः ]
    • निस्सङ्गत्वे – निर्गत: सङ्ग: यस्मात् स: निस्संग: – समानाधिकरण बहुव्रीहि: | तस्य भाव: निस्सङ्गत्वम् | तस्मिन् |
    • निर्मोहत्वे – निर्गत: मोह: यस्मात् स: निरमोह: – समानाधिकरण बहुव्रीहि: | तस्य भाव: निर्मोहत्वम् | तस्मिन् |
    • निश्चलतत्त्वे – निर्गत: चल: (चलनं) यस्मात् तत् निश्चलम् – समानाधिकरण बहुव्रीहि: | तस्य भाव: तत्त्वम् | निश्च्लश्च तत् तत्वञ्च निश्चलतत्त्वम् – कर्मधारय: |
    • जीवन्मुक्ति: – जीवत: एव मुक्ति: जीवन्मुक्ति: – कर्मधारय (to be verified)|

Satsaṅgatvē nis’saṅgatvaṁ
niḥsaṅgatvē nirmōhatvam.
Nirmōhatvē niścalatattvaṁ
niścalatattvē jīvanmuktiḥ ||9||

Obtain the company of the good. Thou art rid of fear. In the absence of fear, ignorance is lost. In the loss of ignorance, thy mind is steady. In the steadiness of thy mind is centered salvation.

Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

<page status – work in progress – come back later for updates >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s