Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 10 – Vayasi Gate Kah

10.  वयसि गते कः – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

वयसि गते कः कामविकारः

शुष्के नीरे कः कासारः ।

क्षीणे वित्ते कः परिवारो

ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ।।१०।।

पाठभेद:

वयसि गते कः कामविकारः

शुष्के नीरे कः कासारः ।

नष्टे द्रव्ये क: परिवारो

ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ।।१०।।

पदच्छेद:

वयसि गते कः कामविकारः शुष्के नीरे कः कासारः क्षीणे वित्ते कः परिवार: ज्ञाते तत्त्वे कः संसारः ।

पदपरिचय:

  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = कः [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = काम+विकारः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कालवाचकम् = वयसि [ स. नपुं. स. एक. | प्रथमाविभक्तौ – वयः, वयसी, वयांसि ] गते [ अ. पुं. स. एक. | गम् “गम्लृ गतौ” + क्त प्रत्यय:  ]
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = कः [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = कासारः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कालवाचकम् = नीरे [ अ. नपुं. स. एक. ] शुष्के [ अ. नपुं. स. एक. | शुष् “शुष शोषणे” + क्त प्रत्यय: ]
  • तृतीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = कः [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = परिवार: [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कालवाचकम् = वित्ते [ अ. पुं. स. एक. ] क्षीणे [ अ. पुं. स. एक. | क्षि “क्षि क्षये” + क्तप्रत्यय: | प्रथमाविभक्ति: – क्षीण: अपि च क्षित: ]
  • चतुर्थवाक्यम्
    • क्रियापदम् = (अस्ति)
    • प्रश्नवाचक-कर्तृपदम् = कः [ किम् म. पुं. प्र. एक. ]
    • कर्तृपदम् = संसारः [ अ. पुं. प्र. एक. ]
    • कालवाचकम् = तत्त्वे [ अ. नपुं. स. एक. ] ज्ञाते [ अ. पुं. स. एक. | ज्ञा “ज्ञा अवबोधने” + क्त प्रत्यय: ]

अन्वय:

वयसि गते (सति) कः कामविकारः ? शुष्के नीरे (सति) कः कासारः ? क्षीणे वित्ते (सति) कः परिवार: ? ज्ञाते तत्त्वे (सति) कः संसारः ?

सार:

वृद्धावस्थायां कामविकार: नास्ति | निर्गते जले तडाक: कथं स्यात् ? तडाक: न स्यात् इति भाव: | शरीरस्य वित्तस्य च क्षये बान्धवा: कुत: ? न भविष्यति | परमार्थतत्वे ज्ञाते साक्षात्कृते संसारोऽपि नास्ति इत्यर्थ: |

व्याकरणम्

  • संधि:
    • परिवारो ज्ञाते = परिवार: ज्ञाते, विसर्गसन्धि:, उकार: |
  • समास:
    • कामविकार: – कामस्य विकार: , षष्ठीतत्पुरुष: |
  • अन्य विषय:
    • सति सप्तमी – वयसि गते (सति), नीरे शुष्के (सति), वित्ते क्षीणे (सति), तत्त्वे ज्ञाते (सति) – “यदा किञ्चन कार्यं भवति तदा” इति सूचयति |

Vayasi gatē kaḥ kāmavikāraḥ
śuṣkē nīrē kaḥ kāsāraḥ.
Kṣīṇē vittē kaḥ parivārō
jñātē tattvē kaḥ sansāraḥ ||10||

Just as the tremor of lust in youth automatically disappears in old age; just as a lake is only a stretch of land when water is dry; just as a wealthy man, when reduced to poverty is devoid of servants; so one who attains self-knowledge is rid of ephemeral pleasures.

Source for the purport in Sanskrit  – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana (http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

<page status – work in progress – come back later for updates >

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s