Bhagavad Gita – Chapter 3 – Shloka 1

Please ignore this post and refer this updated page —  https://nivedita2015.wordpress.com/chapter-3-bhagavad-gita/

श्लोकः १

अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥

पदच्छेदः

ज्यायसी चेत् कर्मणः ते मता बुद्धिः जनार्दन । तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥

अन्वयः

जनार्दन ! केशव ! बुद्धिः कर्मणः ज्यायसी (इति) ते मता चेत्, तत् घोरे कर्मणि मां किं नियोजयसि ?

पदपरिचय:

  • सम्बोधनम् = जनार्दन[ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • सम्बोधनम् = केशव[ अ. पुं. संप्र. क. ]
  • “चेत्” वाक्यांशः
    • क्रिया = (अस्ति)
    • कर्ता = मता [ आ. स्त्री. प्र. एक. ] (पुंलिङ्गे मत:, नपुंसकलिङ्गे मतम्)
    • कर्तृविशेषणम् = ते (तव) [ युष्मद् द. त्रि. ष. एक. ]
  • कर्मवाक्याम्
    • कर्ता = बुद्धिः [ इ. स्त्री. प्र. एक. ]
    • वाक्यांशः
        • कर्तृविधेयविशेषणम् = ज्यायसी [ स. स्त्री. प्र. एक. ]
        • निर्धारणम् = कर्मणः [ न. नपुं. प. एक. ]
      • संयोजकम् = (इति)
  • संयोजकम् = “चेत्” [ अव्ययम् ]
  • (तर्हि) वाक्यांशः
    • क्रिया = नियोजयसि [ नि + युज् “युजिर् योगे” (उभयपदी) + णिच्, पर. लट्. मपु. एक. ]
    • प्रश्नवाचकतादर्थ्यम् = किम् [ म. नपुं. प्र. एक. ] (किमर्थम् इति अर्थे)
    • णिजन्तप्रयोजककर्ता = त्वम् [ युष्मद् द. त्रि. प्र. एक. ]
    • णिजन्तप्रयोज्यकर्तृसूचककर्म = माम् [ अस्मद् द. त्रि. द्वि. एक. ]
    • अधिकरणम् = कर्मणि [ न. नपुं. स. एक. ]
    • अधिकरणवेशषणम् = घोरे [ अ. नपुं. स. एक. ]
    • संयोजकम् = “तत्” [ द. नपुं. प्र. एक. ]  (तर्हि इति अर्थे)
  • सन्धि:
    • कर्मणस्ते = कर्मणः + ते, विसर्गसन्धि:, सकारदेश:
    • बुद्धिर्जनार्दन = बुद्धिः + जनार्दन, विसर्गसन्धि:, रेफादेश:
  • कृदन्त:
    • The Krut कृत् pratyayaas like ल्यु, ल्युट्, घञ्, अप्, क्तिन्, ण्वुल्, तृच् get attached to dhaatus.
    • मता =   मन् + क्त (कर्मणि वर्तमाने).  Note: Certain roots conveying the meaning of “believe / want / decide / worship” can be used in कर्मणि वर्त्माने | Eg.  believe मतः, want इष्टः , decide निर्णीतः, worship पूजितः and अर्चितः |
    • जनार्दन: = जन + अर्द + णिच् + ल्यु (कर्तरि) The affix “ल्यु” refers to the person who gets the action to happen (कारयति). Another example is मधुसूदन: = मधु + सूद् + णिच् + ल्यु, मधुं सूदयति, one who gets the demon, Madhu, to be killed. There are clear rules regarding which pratyaya or affix can go with which group of dhaatus or roots. The affix “ल्यु” may be used after a verbal root belonging to the group headed by “नन्दि”, whose first dhaatu in this list is नन्द्.
    • जनान् अर्दयति । “अर्द गतौ याचने च” । जना: यथा पुरुशार्थान् याचन्ते तथा करोति इत्यर्थ: । Janaardanah = one who gets the people to beg (for the purusharthas). पुरुशार्थान् प्राप्तुं जनान् प्रेरयति ।
    • There is also another derivation stated for Janaardana based on the other sense in which the root arda is used. “अर्द हिंसायाम्” जनम् अर्दयति = जनम् मारयति । Krishna is called Janaardana as he killed the demon named Jana.
  • तद्धितान्त:
    • The तद्धित् प्रत्यय: or suffix are applied to the stems or प्रातिपदिकम् of nouns or सुबन्ता: like the कृत् प्रत्यय: or suffix that are applied to the roots धातु: of the verbs or तिङन्ता: ।
    • ज्यायसी = प्रशस्य / वृद्ध + ईयसुन् (ज्य इति आदेश:) प्रातिपदिकम् – प्रशस्य or वृद्ध । ईयसुन् प्रत्ययान्तं प्रातिपदिकम् – श्रेयस् or ज्यायस् । पुंलिङ्गे — ज्यायान्, ज्यायांसौ, ज्यायांस: स्त्रीलिङ्गे – ज्यायसी, ज्यायस्यौ, ज्यायस्य: नपुंलिङ्गे — ज्याय:, ज्यायसी, ज्यायांसि

तात्पर्यम्
हे भगवन् ! यदि कर्मणः अपेक्षया ज्ञानमेव श्रेष्ठमिति भवान् अभिप्रैति तर्हि मां किमर्थं क्रूरे युद्धकर्मणि नियोजयसि ?

References –

  1. Gita Praveshah – dviteeyabhaaga Part- 1 by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  2. Gita Praveshah – prathamabhaaga by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  3. Geetadhaturupavalih – A collection of all verb-declensions used in Bhagavad Geeta by H.R. Vishwasa, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  4. Dhaaturoopanandinee – A collection of all ‘lakaras’ of all ‘dhaatus’ with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  5. Krudantaroopanandinee – A collection of nineteen “krudanta” roopas of all “dhaatus” with grammatical notes by Janardana Hedge, published by Samskrita Bharati [Sanskrit]
  6. https://sa.wikipedia.org/s/9sd कर्मयोगः
  7. Samskrita Bharati USA- Bhagavat Gita class-Dr.K.N.Padmakumar -Chapter 3-Sloka 1 https://youtu.be/SSdwGffICxU
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s