Kathopanishad – Class Notes – Part 2

कठोपनिषद् – श्रीमति वनिता रामस्वमि महोदया: कक्षा | निवेदिताया: टिप्पणी | 9-Sep-2015

१.१.९ श्लोक:


तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।
नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु — तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥ ९ ॥

अनश्नन् = न अश्नाति = भोजनं विना | यम: जानाति नचिकेतस: स्थर: उन्नतम् अस्ति इति | अत: हे ब्रह्मन् इति आह्वयति |  यम: नचिकेतस्य समीपं गत्वा “ब्रह्मन् | भवान् मम नमस्कारार्ह: अतिथि: | नमस्ते अस्तु” इति वदति | “मम स्वस्ति: भवतु | भवत: आगमनेन मम शुभं, मङ्गलं, बद्रं भवेत् |  मम गृहे अनश्नन् तिस्रो रात्रि: अवात्सी: | अत: दोष: आगत: | तस्य उपशमनं इदानीं करणीयं |” अतिथे: मनसि संप्रसादनार्थम् अथवा अत्यन्त संतोषं जनयितुं कार्यं कृत्वा तेन प्रसादं स्विकरनीयम् इति यम: चिन्तयति | “अनशनेन उषितां एकैकां रात्रिं प्रति त्रीन् वरान् वृणीष्व” इति अवदत् | “यद् इच्छति तदेव प्रार्तयिस्व |”

१.१.१० श्लोक:

शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्  — वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो ।
त्वत्प्रसृष्टम् माऽभिवदेत्प्रतीत — एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥ १० ॥

नचिकेतसा प्रार्थित: प्रथमोवर: | पितु: बहु दुखित: भवति इति स: जानाति | अत: तस्य मनशान्ति: भवतु इति प्रथम वरेण तत्र प्रार्थयति | मम उपरि स: बहु कृद्द: आसीत् | इदानीं शान्तमानसः भवतु | “यमं प्राप्य मम पुत्र: किं करिष्यति” इति चिन्तयति | चिन्ताक्रान्त: अस्ति | अत: एव स: शान्तसंकल्प: भवतु | सुमना: = प्रसन्नचित्तश्च | यथा स्यात् तथा वरं ददातु | वीत (विगत) मन्यु: (क्रोद: ) – वीत रोष: च भवतु | पिता गौतम: इदानीं मूर्चावस्तायाम् अस्ति | “स: एव मम पुत्र:” इति चिन्तयतु | पितु: परितोशनार्थं प्रथमं वरम् आदत्त्वान् |

१.१.११ श्लोक:

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत     औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।
सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः    त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥ ११ ॥

मृत्युना प्रथमवरदानम् | नचिकेतस्य वचनं श्रुत्वा तस्य पिता कृद्दो जात: आसीत् | तत् पूर्वं बहु वात्सल्यं, प्रीति: आसीत् | तथैव भवति इति यम: उक्तवान् | त्वयि (त्वं प्रति) तस्य बुद्धिः यथा पूर्वं आसीत् इदानीम् अपि प्रीत्या एव भवति | त्वां तथैव तत्र पश्यति | औद्दालकि: = उद्दालक: | अरुणस्य अपत्यं आरुणि: |

मम अनुज्ञां स्वीकृत्य, नचिकेत, इदानीम् भवत: गृहं गच्छतु (मत् प्रसृष्ट: ) | मम पिता सुखेन रात्रौ शयानं करोतु इति नचिकेतस: इच्छा आसीत् | निद्रां विना दुःखं मा अनुभवतु | विगत: करोदश्च भवति | यदा मया आज्ञापित: भवान् तत्र गच्छति त्वां दृष्ट्वा बहु तुष्ट: भवेत् इति प्रथम वरं यम: दत्तवान् |

१.१.१२ श्लोक:

स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति      न तत्र त्वं न जरया बिभेति ।
उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे           शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२ ॥

द्वितीयो वर: १.१.१२, १.१.१३ | अग्निविद्या प्रार्थना | अस्मिन् जगति सर्वदा रोगबादा अस्ति | चिन्ता अस्ति | जरा अस्ति | इत्यादिकं अस्ति | परन्तु मया श्रुतं स्वर्गलोके रोगादि निमित्तं भयं किंचन अपि नास्ति | न तत्र त्वं मृत्यु: सहसा प्रभवसि | अत: मृत्यभयमपि नास्ति | वृद्दत्वम् अपि नास्ति | अशना पिपासा तीर्त्वा सर्वे शोकम् अतिगता: | मानसेन दु:खेन वर्जिता: |  य: स्वर्गलोकं गच्छति स: मोदते |

१.१.१३ श्लोक:

स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो      प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् ।
स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त         एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण ॥ १३ ॥

हे मृत्यो | स्वर्गप्राप्त्यर्थं विशेष अग्निकार्यं यज्ञं करनीयम् | तदेव मां बोदय | अहं स्वर्गर्थि: | अहं श्रद्दधान: अस्मि | स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त: | एतदेव मम द्वितीयो वर: | यत: तत् स्वर्ग्यम् अग्निं त्वम् एव जानासि, मह्यं त्वं कथ | ये स्वर्गाग्निं भजन्ते ते अमरत्वं च दैवत्वं च भजन्ते (प्राप्नुवन्ति) | एतत् अग्निविज्ञानं द्वितीयेन वरेण वृनीतवान् |

१.१.१४ श्लोक:

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध        स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।
अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां       विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥

मृत्यो: वरदान प्रतिज्ञा | त्वया प्रार्थितं तत् तुभ्यम् अहं प्रब्रवीमि | एकाग्रमनस्सन् शृणोतु | स्वर्ग्यमग्निं नचिकेत: ज्ञात्वा पुन: अनुवदत् | अदूना यम: यज्ञं स्तौति | स्वर्गलोकफलप्राप्तये साधनम् (उपायम्) एतत् | तस्य विराट् (विशाल) स्वरूपेण अयं अग्नि: सर्वत्र व्याप्त: अस्ति | त्वम् एतं ज्ञानं निहितं गुहायाम् (बुद्धौ) जानीहि |

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s