Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 7 – Baalastaavat kreedaasakta

7. बालस्तावत्क्रीडासक्तः – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

बालस्तावत्क्रीडासक्तः

तरुणस्तावत्तरुणीसक्तः ।

वृद्धस्तावच्चिन्तासक्तः

परमे ब्रह्मणि कोऽपि न सक्तः ।।७।।

पदच्छेद:

बाल: , तावत् , क्रीडासक्तः , तरुण:  , तावत् , तरुणीसक्तः , वृद्ध: , तावत् , चिन्तासक्तः , परमे , ब्रह्मणि , क: , अपि , न , सक्तः |

पदपरिचय:

  • बाल: – अ. पुं. प्र. एक.
  • तावत् – अव्ययम्
  • क्रीडासक्तः – अ. पुं. प्र. एक.
  • तरुण:  – अ. पुं. प्र. एक.
  • तावत् – अव्ययम्
  • रुणीसक्तः – अ. पुं. प्र. एक.
  • वृद्ध: – अ. पुं. प्र. एक.
  • तावत् – अव्ययम्
  • चिन्तासक्तः – अ. पुं. प्र. एक.
  • परमे – म. नपुं. स. एक.
  • ब्रह्मणि – न. नपुं. स. एक.
  • क: – अ. पुं. प्र. एक.
  • अपि – अव्ययम्
  • न – अव्ययम्
  • सक्तः – अ. पुं. प्र. एक.

अन्वय:

(यावत्) बाल: (अस्ति) तावत् क्रीडासक्तः (भवति) |  तरुण:  तावत् तरुणीसक्तः (भवति) | वृद्ध:  तावत्  चिन्तासक्तः (भवति) | क:  अपि परमे ब्रह्मणि न सक्तः (भवति) |

सार:

बाल्यावस्थायां सर्वोऽपि केल्यां आसक्तो भवति | यौवने तु स्त्रियां, वार्धक्ये विन्तायां च आसक्तो भवति | सच्चिदानन्दे ब्रह्मणि तु कोऽपि न सक्तो भवति |

व्याकरणम्

संधि:

  • बालस्तावत् = बाल: + तावत् – विसर्गसंधि:,  सकार:
  • तरुणस्तावत् = तरुण: + तावत् – विसर्गसंधि:, सकार:
  • वृद्धस्तावत् = वृद्ध: + तावत् – विसर्गसंधि:, सकार:
  • तावच्चिन्तासक्तः = तावत् + चिन्तासक्तः – श्चुत्वसंधि:
  • कोऽपि = को+अपि – पूर्वरुपसंधि:, क: + अपि – विसर्गसंधि:, उकार:

समास:

क्रीडासक्तः – क्रीडायां सक्त: , सप्तमितत्पुरुशसमास: |

तरुणीसक्तः – तरुण्यां सक्त: , सप्तमितत्पुरुशसमास: |

चिन्तासक्तः – चिन्तायां सक्त: , सप्तमितत्पुरुशसमास: |

कृदन्त:

सक्तः – सच् (षचँ समवाये) + क्त (कर्तरि)  (श्लोक: 5)
Note: In the book, the root is mentioned as सञ्ज (सञ्ज सङ्गे)

Bālastāvatkrīḍāsaktaḥ
taruṇastāvattaruṇīsaktaḥ.
Vr̥d’dhastāvaccintāsaktaḥ
paramē brahmaṇi kō̕pi na saktaḥ 7

Thy mind is engaged in games when thou art a boy, and in youth in courting thy lady love. When thou art old, it is crowded with thoughts and worries. In short thou hast no time to devote unto God or divine ideals.

Source for the Sanskrit portions – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s