Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 6 – Yaavat pavano nivasati dehe

6. यावत्पवनो निवसति देहे – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

यावत्पवनो निवसति देहे

तावत्पृच्छति कुशलं गेहे |

गतवति वायौ देहापाये

भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ||६||

पदच्छेद:

यावत् , पवन: , निवसति , देहे , तावत् , पृच्छति , कुशलम् , गेहे , गतवति , वायौ , देहापाये ,

भार्या: , बिभ्यति , तस्मिन् , काये |

पाठभेद:

यावज्जीवो निवसति देहे

कुशलं तावत् पृच्छति गेहे |

गतवति वायौ देहापाये

भार्या बिभ्यति तस्मिन्काये ||६||

पदपरिचय:

  • यावत् = अव्ययम्
  • पवन: = अ. पुं. प्र. एक.
  • निवसति = नि + वस् (वास निवासे) पर. लट्. प्रपु. एक.
  • देहे = अ. पुं. स. एक.
  • तावत् = अव्ययम्
  • पृच्छति = (श्लोक: ५) प्रच्छ् (प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् – षष्ठी तुदादिगण: ) पर. लट्. प्र. एक.
  • कुशलम् = अ. नपुं. द्वि. एक.
  • गेहे = अ. नपुं. स. एक.
  • गतवति = त. पुं. स. एक.
  • वायौ = उ. पुं. स. एक.
  • देहापाये = अ. पुं. स. एक.
  • भार्या: = आ. स्त्री. प्र. बहु.
  • बिभ्यति = भी (ञिभी भये – तृतीय जुहोत्यादिगण:) पर. लट्. प्र. बहु.  (लट्. प्र. एक – बिभेति)
  • तस्मिन् = द. पुं. स. एक.
  • काये = अ. पुं. स. एक.

अन्वय:

पवन:  यावत्  देहे  निवसति  तावत्  गेहे  कुशलम्  पृच्छति  | देहापाये  वायौ  गतवति  (सति)

भार्या:  तस्मिन्  काये  बिभ्यति  |

सार:

यावत् प्राणवायु: शरीरे शिष्यते तावत् गेहे पुत्र-भार्यादय: तस्मिन् अनुरक्ता: भवन्ति, तत्सेवायां तत्त्पराश्च भवन्ति | पश्चात् प्रानवियोगेन देहपाते सति (मृते सति) अत्यन्तमनुरक्ता स्वभार्याऽपि जडीभुतशरीरविषयकं भयमाकलयति |

व्याकरणम्

  • संधि:
    • पवनो निवसति = पवन: + निवसति – विसर्गसंधि: उकार:
    • कुशलं गेहे = कुशलम् + गेहे – अनुस्वारसन्धि:
  • समास:
    • देहापाये = देहस्य अपाय: देहापाय:, तस्मिन् – षष्ठीतत्पुरुष:
  • कृदन्त:
    • पवन:
      पवनम्  = पू (पूङ्  पवने, भ्वादि, आत्मनेपदी)  + ल्युट् प्रत्यय:
      पवन: = पू + ल्युट् (कर्तरि) प्रत्यय:
  • अन्य विषय:
    • देहापाये वायौ  गतवति  (सति) – सतिसप्तमी

Source for the Sanskrit portions – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

Advertisements

One thought on “Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 6 – Yaavat pavano nivasati dehe

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s