Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 5 – Yaavad vittopaarjana saktah

5. यावद्वित्तोपार्जनसक्त: – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

यावद्वित्तोपार्जनसक्त-

स्तावन्निजपरिवारो रक्तः |

पश्चाज्जीवति जर्जरदेहे

वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे || ५ ||

पदच्छेद:

यावत् , वित्तोपार्जनसक्त: , तावत् , निजपरिवार: ,रक्तः , पश्चात् , जीवति , जर्जरदेहे , वार्ताम् , क: , अपि , न , पृच्छति , गेहे |

पदपरिचय:

  • यावत् = अव्ययम्
  • वित्तोपार्जनसक्त: = अ. पुं. प्र. एक.
  • तावत् = अव्ययम्
  • निजपरिवार: = अ. पुं. प्र. एक.
  • रक्तः = अ. पुं. प्र. एक.
  • पश्चात् = अव्ययम्
  • जीवति = जीव् (जीव प्राणधारणे) पर. लट्. प्र. एक.
  • जर्जरदेहे = अ. पुं. स. एक.
  • वार्ताम् = आ. स्त्री. द्वि. एक.
  • क: = म. पुं. प्र. एक.
  • अपि = अव्ययम्
  • न = अव्ययम्
  • पृच्छति = प्रच्छ् (प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् – षष्ठी तुदादिगण: ) पर. लट्. प्र. एक.
  • गेहे = अ. पुं. स. एक.

अन्वय:

(कस्चित्प्रभु: ) यावत् वित्तोपार्जनसक्त: (भवति), तावत्  निजपरिवार: (तस्मिन्) रक्तः (भवति) | पश्चात् (स: यदि) जर्जरदेहे जीवति, (तदा) गेहे  क: अपि  वार्तां न  पृच्छति |

सार:

पूर्वोक्तार्थमेवानुवदति | गृहपति: यावत्कालपर्यन्तं धनसंपादने व्यापृत: शक्तो भवति तावत्कालपर्यन्तं पुत्र-भार्यादाय: बान्धवा: तस्मिन् अनुरक्ता: भवन्ति | यदा खलु पलित-गलित-शरीर: प्राणान् धरति, वित्तसमार्जनाशाक्तश्च भवति, तदा स्वगृहे न कोऽपि कुशलमपि पुच्छेत् |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • यावद्वित्तोपार्जनसक्त: = यावत् वित्तोपार्जनसक्त: – जश्त्वसंधि:
    • वित्तोपार्जनसक्तस्तावत् = वित्तोपार्जनसक्त: + तावत् – विसर्गस्य सकारादेश:
    • तावन्निजपरिवार: = तावत् + निजपरिवार: – अनुनासिक:
    • निजपरिवारो रक्तः = निजपरिवार: + रक्तः – विसर्गसंधि: उकार:
    • पश्चाज्जीवति
      • पश्चात् + जीवति = पश्चाच् + जीवति – श्चुत्वसन्धि:
      • पश्चाच् + जीवति = पश्चाज्जीवति – जश्त्वसन्धि:
    • कोऽपि = क: + अपि – विसर्गसंधि: उकार:
  • समास:
    • वित्तोपार्जनसक्त: – वित्तस्य उपार्जनम् वित्तोपार्जनम् – षष्ठीतत्पुरुष:,
      वित्तोपार्जने सक्त: वित्तोपार्जनसक्त: – सप्तमितत्पुरुष:
    • निजपरिवार: – निजस्य परिवार: – षष्ठीतत्पुरुष: |
    • र्जरदेहे – जर्जरश्चासौ देहश्च जर्जरदेह:, तस्मिन् –  इतरेतरद्वन्द्व: |
  • कृदन्त:
    • सक्त: – सच् (षचँ समवाये) + क्त (कर्तरि)
      Comments from Sri Neelesh:  The root सच् indicates  “To be involved deeply in”. In  Bhagavad Geeta 2.44, we see the usage of this root in भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्

Yāvadvittōpārjanasakta-
stāvannijaparivārō raktaḥ |
paścājjīvati jarjaradēhē
vārtāṁ kō̕pi na pr̥cchati gēhē || 5 ||

So long as thou possess wealth, thou hast all kith and kin and all paraphernalia about you. But when thou attain old age and live a sinecure, none enquires about your health even in your own house. (sinecure: one who has revenue without employment).

  1. Source for the Sanskrit portions – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.
  2. English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)
Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s