Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 4 – Nalinidalagatajalamtitaralam

4.नलिनीदलगतजलमतितरलं – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

नलिनीदलगतजलमतितरलं

तद्वज्जीवितमतिशयचपलं

विद्धि व्याध्यभिमानग्रस्तं

लोकं शोकहतं च समस्तम्  || ४ ||

पदच्छेद:

नलिनीदलगतजलम्, अतितरलम्, तद्वत्, जीवितम्, अतिशयचपलम्, विद्धि, व्याध्यभिमानग्रस्तम्, लोकम्, शोकहतम्, च, समस्तम्

पदपरिचय:

  • नलिनीदलगतजलम् – अ. नपुं. प्र. एक.
  • अतितरलम् – अ. नपुं. प्र. एक.
  • तद्वत् – अव्ययम्
  • जीवितम् – अ. नपुं. प्र. एक.
  • अतिशयचपलम् – अ. नपुं. प्र. एक.
  • विद्धि  – विद् (विद् ज्ञाने ) पर. लोट्. म. एक.
  • व्याध्यभिमानग्रस्तम् – अ. पुं. द्वि. एक.
  • लोकम् – अ. पुं. द्वि. एक.
  • शोकहतम् – अ. पुं. द्वि. एक.
  • च – अव्ययम्
  • समस्तम् – अ. पुं. द्वि. एक.
  • अन्वय:

नलिनीदलगतजलम् अतितरलं तद्वत् जीवितम् अतिशयचपलं भवति | समस्तं लोकं व्याध्यभिमानग्रस्तं शोकहतं च विद्धि |

सार:

कमलपत्रगतजलकण इव प्राणिनां जीवितं अत्यन्तचपलं भवति | अहं मम इत्यादि अभिमानरूप महाव्याधिना आक्रान्त: अयं प्रपञ्च: इति पस्तुतत्त्वं विजानीहि |

व्याकरणम्

  • सन्धि:
    • तद्वज्जीवितम्
      • तद्वत् = तत् + वत् – जश्त्वसन्धि: |
      • तद्वत् + जीवितम् = तद्वच् + जीवितम् , श्चुत्वसन्धि: |
      • तद्वच् + जीवितम् = तद्वज्जीवितम् , जश्त्वसन्धि: |
  • समास:
    • नलिनीदलगतजलम् – नलिनया: दलम् नलिनीदलम् – षष्टितत्पुरुष: |
      नलिनीदलं गतम् नलिनीदलगतम् – द्वितीयातत्पुरुष: |
      नलिनीदलगतम् जलम् नलिनीदलगतजलम् – विशेषणपूर्वपद कर्मधारय: |
    • व्याध्यभिमानग्रस्तम् – व्याधि: च अभिमानम् च व्याध्यभिमाने  – इतरेतरद्वन्द्व: |व्याध्यभिमानाभ्यां ग्रस्त: व्याध्यभिमानग्रस्त:, तम् – तृतीयातत्पुरुष: |
    • शोकहतम् – शोकेन हतम्, तम् – तृतीयातत्पुरुष: |
  • अन्य विषय:
    • विशेषान-विशेष्यम् – समस्तं लोकम्

Nalinīdalagatajalamatitaralaṁ
tadvajjīvitamatiśayacapalaṁ
vid’dhi vyādhyabhimānagrastaṁ
lōkaṁ śōkahataṁ ca samastam || 4 ||

Earthly existence is as unsteady as a drop of water on lotus leaf. It is nothing but ego and a bundle of diseases. The world is hooded with dark grief and ends in destruction.

Source for the Sanskrit portion – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Shankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s