Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 3 – Naristanabhara

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 3 – Naristanabhara
3. नारीस्तनभरनाभीदेशं – “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

नारीस्तनभरनाभीदेशं

दृष्ट्वा मा गा मोहावेशम् |

एतन्मांसवसादिविकारं

मनसि विचिन्तय वारं वारम् || 3 ||

पदच्छेद:

नारीस्तनभरनाभीदेशम्, दृष्ट्वा, मा, गा:, मोहावेशम्, एतत्, मांसवसादिविकारम्, मनसि, विचिन्तय, वारम्, वारम् |

पदपरिचय:

  • नारीस्तनभरनाभीदेशम् – अ. नपुं. द्वि. एक.
  • दृष्ट्वा – दृश् + क्त्वा प्रत्यय: (दृशिर् प्रेक्षणे) अव्ययम्
  • मा – अव्ययम्
  • गा: – इ (इण् गतौ) पर. लुङ्. मपु. एक. (see detailed noted below)
  • मोहावेशम् – अ. नपुं. प्र. एक.
  • एतत् – द. नपुं. प्र. एक.
  • मांसवसादिविकारम् – अ. नपुं. प्र. एक.
  • मनसि – स. नपुं. स. एक.
  • विचिन्तय – वि + चिन्त् + णिच् प्रत्यय: ( चिति स्मृत्याम् ) पर. लोट्. मपु. एक.
  • वारम् – अव्ययम्

अन्वय:

नारीस्तनभरनाभीदेशं दृष्ट्वा, (त्वं) मोहावेशं मा गा: | एतत् मांसवसादिविकारं (इति) मनसि वारं वारं (त्वं) विचिन्तय |

सारम्

स्त्रीणां भोगस्थानानि दृष्ट्वा आसक्तिं मा गच्छ, यथार्थज्ञानवान् भव | एतत् मज्जा-मांस-रक्तादीनां परिणाम: एवेति अनवरतं मनसि भावय |

व्याकरणम्

  • संधि:
    • एतन्मांसवसादिविकारं = एतत् + मांसवसादिविकारं – अनुनासिकः |
    • गा मोहावेशम् = गा: मोहावेशम् – विसर्गस्य लोप: |
  • समास:
    • नारीस्तनभरनाभीदेशम् = स्तनयो: भर: स्तनभर:,
      स्तनभरञ्च नाभी च स्तनभरनाभ्यौ,
      स्तनभरनाभ्यो: तयो: देश: स्तनभरनाभीदेश:,
      नार्या: स्तनभरनाभीदेश:  नारीस्तनभरनाभीदेश:, तम् |
    • मोहावेशम् = मोहस्य आवेश:, तम् – षष्ठीतत्पुरुष: |
    • मांसवसादिविकारम् – मांसम् च वसा च आदि: येषां तानि माम्सव्सादीनि,
      माम्सव्सादीनां तेषां विकार: मांसवसादिविकार:, तम् |
  • अन्य विषय:
    • गा: – “इ” धातु: लुङ्लकार: | “इणो गा लुङि” इति इणो गादेश: | लुङि अडागमनिषेद: |
    • More details from Sri Neelesh
      The translation of मा गा: – “don’t be eluded”
      Observe that the word “गा:” is actually used in the sense of लोट्लकार (or even विधिलिङ्लकार:) in this sentence. “मा गा:” means “”मा गच्छ”.
      So the question is – Why didn’t he use the लोट्लकार? Why did he use the लुङ्लकार here? लुङ्लकार is actually used only for सामान्यभूत, (E.g. स: अपाठीत्) not for लोट् or विधिलिङ्.
      The answer is that whenever one uses the avyayaa “माङ्”, there one must use the लुङ्लकार only. This is given by the panini sutra माङि लुङ् 3|3|175. Hence this shloka uses लुङ्लकार. (Note that “ङ्” is  इत्संज्ञक here so it gets deleted leaving behind मा).
      Now there is another question – The लुङ्लकार mandates that an “अ / आ” should come before the form. For example – पठ् becomes अपाठीत्. This is very similar to the normal लङ्लकार. So the form should ideally be अगा:. Why did he say “गा:” ?
      The answer is that whenever we use the avyayaa “माङ्” the अडागम (i.e. अ/आ) does not come. This is given by the sutra “न माङ् योगे (6|4|74)”. Hence even if the correct form is अगा:, we should always say मा गा: , and not मा अगा:  
      Thus, this one shloka shows two really useful sutras in action! That is the grammatical beauty of this shloka.
      Another example depicting this is the क्लैब्यं मा स्म गम: पार्थ (2.3 from geeta). Here also, because of word मा, we see the use of लुङ्लकार (गम् -> अगम:) but without the अडागम (hence, गम:).
      There is an exception to this rule. Consider this shloka from Ramayana
      मा निषादप्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्क्रौंचमिथुनादेकमवधी काममोहितम् । In Vedas (छन्दस्) the deletion of “अ” is optional in presence of माङ्. The sutra for that is बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि । Note that the word छन्दस् does not refer to the Meter. It refers to the works of the Vedic Rishis like Vyasa and Valmiki.

Nārīstanabharanābhīdēśaṁ
dr̥ṣṭvā māgāmōhāvēśam |
ētanmānsavasādi vikāraṁ
manasi vicintaya vāraṁ vāram || 3 ||

At the sight of the breast and navel of a woman be not thou deluded. Every time thou see them, consider that they are but lumps of flesh and fat covered under skin.

Source for the Sanskrit portion – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

Advertisements

2 thoughts on “Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 3 – Naristanabhara

  1. another point worth mentioning.
    Why is लुङ् lakaar used here? Because of माङि लुङ् 3|3|175 – In presence of the avyay माङ्, लुङ् is mandated.
    Also, the अडागमनिषेध is not due to लुङ् , it is due to माङ् – 6|4|74

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s