Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 2 – Muda Jahihi

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 2 – Muda Jahihi
2. (मूढ जहीहि) भज गोविन्दम् श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

मूढ जहीहि धनागमतृष्णांकुरु सद्बुद्धिं मनसि वितृष्णाम् |यल्लभसे निजकर्मोपात्तंवित्तं तेन विनोदय चित्तम् ||२||

पदच्छेद:

मूढ, जहीहि, धनागमतृष्णाम्, कुरु, सद्बुद्धिम्, मनसि, वितृष्णाम्, यत्, लभसे, निजकर्मोपात्तम्, वित्तम्, तेन, विनोदय, चित्तम्

पदपरिचय:

  • सम्बोधनपदम् = मूढ [ अ. पुं. संप्र. एक. ]
  • प्रथमवाक्यम्
    • क्रियापदम् = जहीहि [ हाक् “ओहाक् त्यागे” पर. लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् = धनागमतृष्णाम् [ आ. स्त्री. द्वि. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • द्वितीयवाक्यम्
    • क्रियापदम् = कुरु [ कृ “डुकृञ् करणे” उभ. (अत्र पर.) लोट्. मपु. एक. ]
    • कर्मपदम् = सद्बुद्धिम् [ आ. स्त्री. द्वि. एक. ]
    • कर्मविशेषणम् = वितृष्णाम् [ आ. स्त्री. द्वि. एक. ]
    • अधिकरणपदम् = मनसि [ स. नपुं. स. एक. ]
    • कर्तृपदम् = (त्वम्)
  • तृतीयवाक्यम्
    • “यत्” वाक्यांश:
      • क्रियापदम् = लभसे [ लभ् “डुलभष् प्राप्तौ” आत्म. लट्. मपु. एक. ]
      • कर्मपदम् = वित्तम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्मविशेषणम् = निजकर्मोपात्तम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • कर्मविशेषणम् = यत् [ यद् द. नपुं. प्र. एक. ]
      • कर्तृपदम् = (त्वम्)
    • “तेन” वाक्यांश:
      • करणवाचकपदम् = तेन [ द. नपुं. तृ. एक. ]
      • क्रियापदम् = विनोदय [ वि + नुद् “णुद प्रेरणे” + णिच् प्रत्यय: | पर. लोट्. मपु. एक. | लट् – नुदति / नुदते, णिचि – नोदयति / नोदयते ]
      • णिजन्त-प्रयोज्यकर्ता-सूचक-कर्मपदम् = चित्तम् [ अ. नपुं. द्वि. एक. ]
      • णिजन्त-प्रयोजककर्ता-सूचक-कर्तृपदम् = (त्वम्)

अन्वय:

हे मूढ | (त्वं) धनागमतृष्णां जहीहि | (त्वं) वितृष्णां सद्बुद्धिं मनसि कुरु | निजकर्मोपात्तम् यत् वित्तम् (त्वं) लभसे, तेन (त्वं) चित्तं विनोदय |

सारम्

हे मूढ | त्वं धनागमतृष्णां परित्यज्य तृष्णारहितां (वैराग्यसंपन्नां) सद्बुद्धिं मनसि विधोहि | निजकर्मभिरार्जितेन पुण्यधनेन मनो विनोदय |

व्याकरणम्

  • संधि:
    • यल्लभसे = यत् + लभसे – परसवर्णसंधि:
  • समास:
    • धनागमतृष्णाम् = धनस्य आगमनम् धनागमनम् – षष्टितत्पुरुषसमास:, धनागमने तृष्णा धनागमतृष्णा, तां – सप्तमीतत्पुरुषसमास:
    • सद्बुद्धिम् = सती बुद्धि: सद्बुद्धि:, तां – विशेषणपूर्वपदकर्मधारय:
    • वितृष्णाम् = विगता तृष्णा वितृष्णा, तां – प्रादिसमास:
    • निजकर्मोपात्तम् = स्वस्य कर्म निजकर्म – अव्ययीभावसमास:, निजकर्मण: उपात्तम् निजकर्मोपात्तम् – षष्टितत्पुरुषसमास:
  • अन्यविषय:
    • विशेषण-विशेष्यम् – निजकर्मोपात्तम् वित्तम्
    • Some inputs from Sri. Neelesh
      आगम: = + गम् +  अप् प्रत्यय: Note that अप् pratyay is an apavaad or exception for घञ्. Examples of घञ् are त्याग: (त्यज् ), पाय: (पा) and आप: (आप्).  For some dhaatus, the घञ् is replaced by some other pratyayas, In this case it is अप्. ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च is the sutra.
    • Some inputs from Sri. Anand
      Note that जहीहि – हाक् in लोट्. मपु. एक. in this shloka is different from जहि (हन हिंसागत्यो: ) in लोट्. मपु. एक.  that is present in Bhagavad Gita 3.43 “जहि शत्रुं महाबाहो” and 3.41 “पाप्मानं प्रजहि ह्येनम्”. 

Mūḍha jahīhi dhanāgamatr̥ṣṇāṁ
kuru sadbud’dhiṁ manasi vitr̥ṣṇām |
yallabhasē nijakarmōpāttaṁ
vittaṁ tēna vinōdaya cittam ||2||

Thou ignorant! Get over thy desire for earning wealth. Cherish in Thee, the divine ideals, eliminating desire. Rejoice with what is obtained by honest means, being content always.

Source for the Sanskrit portions – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s