Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 1 – Bhaja Govindam

Grammatical aspects in Bhaja Govindam verse 1 – Bhaja Govindam
1. (भज गोविन्दं) “भज गोविन्दम्” श्लोके स्थिता: केचित् व्याकरणविषयाः

श्लोक:

भज गोविन्दं भज गोविन्दं

गोविन्दं भज मूढमते |

संप्राप्ते सन्निहिते काले

नहि नहि रक्षति डुकृञ्करणे ||१||

पदच्छेद:

भज, गोविन्दम्, भज, गोविन्दम्, गोविन्दम्, भज, मूढमते, संप्राप्ते, सन्निहिते, काले, न, हि, न, हि, रक्षति, डुकृञ्करणे

पदपरिचय:

  • भज – भज् (भज सेवायाम्) पर. (परस्मैपदी), लोट् (लोट् लकार:), मपु (मध्यमपुरुष:), एक. (एकवचनम्)
  • गोविन्दम् – अ. (अकारान्त:) पुं. (पुंलिङ्ग:) द्वि. (दवितीयाविभक्ति:) एक. (एकवचनम्)
  • मूढमते – इ. (इकारान्त:) पुं. (पुंलिङ्ग:) सम्बो. (सम्बोधनप्रथमाविभक्ति:) एक. (एकवचनम्)
  • संप्राप्ते – अ. (अकारान्त:) पुं. (पुंलिङ्ग:) स. (सप्तमीविभक्ति:) एक. (एकवचनम्)
  • सन्निहिते – अ. पुं. स. एक.
  • काले – अ. पुं. स. एक.
  • न – अव्ययम्
  • हि – अव्ययम्
  • रक्षति – रक्ष् (रक्ष पालने) पर. (परस्मैपदी), लट् (लट् लकार:), प्रपु. (प्रथमपुरुष:), एक. (एकवचनम्)
  • “डुकृञ्करणे” – एतद् पदम् अस्मिन् श्लोके संज्ञा रूपेण प्रथमा विभिक्त्यार्थे एक वचने उपयुङ्क्ते |

अन्वय:

मूढमते | (त्वं) गोविन्दं भज | (त्वं) गोविन्दं भज | (त्वं) गोविन्दं भज | काले सन्निहिते संप्राप्ते “डुकृञ्करणे” नहि नहि रक्षति |

सारम्

हे मन्दपुद्धे | त्वं गोविन्दं निरन्तरं भज | मरणकाले अत्यन्दं सन्निहिते सति व्याकरणादीतरशास्त्राध्ययनं संसारमुक्त्ये न कल्पते | अत: इदानीं तव गोविन्दभजनमेव कर्तव्यम् |

व्याकरणम्

  • संधि:
    • गोविन्दं भज = गोविन्दम् + भज – अनुस्वारसन्धि: |
  • समास:
    • मूढमते = मूढा मति: यस्य स: मूढमति:, तस्य – भहुव्रीहि: |
    • गोविन्दम् = गां विन्दति इति गोविन्द:, तं – उपपदसामास: |
    • गोविन्दम् = गोभि: विद्यते (उपनिशद्वाक्यै: ज्ञायते) इति गोविन्द:, तं – उपपदसामास:
  •  कृदन्त:
    • संप्राप्ते – सम्+प्र+आप् (आप्लृ व्याप्तौ)+क्त प्रत्यय:संप्राप्त:, तस्मिन्
    • सन्निहिते – सम्+नि+हि (हि गतौ वृद्धौ च)+क्त प्रत्यय: सन्निहित:, तस्मिन्
  • अन्य विषय:
    • संप्राप्ते सन्निहिते काले – सति सप्तमी – “यदा तत् भविष्यति तदा एतत् अपि भविष्यति” इति सूचयति |
    • “डुकृञ्करणे” इति पदम् अस्मिन् श्लोके संज्ञा रूपेण प्रथमा विभिक्त्यर्थे उपयुङ्क्ते | एतद् पणिने: धातुपाठे एकं सूत्रम् | कृ धातु: करणकार्ये भवति इति एतस्य सूत्रस्य अर्थ: |
    • Some Gyan from Neelesh:
      डुकृञ्करणे is called the “औपदेशिक” form of the dhaatu कृ. In the औपदेशिक form, a dhaatu is usually written with meaning. For example, in डुकृञ् करणे, डुकृञ् is the dhaatu and करणे is the meaning. Similarly, it is possible that the औपदेशिक forms of avyayaas be slightly different than the actual form we see. For most avyayas like च अपि इति वा न etc etc, the औपदेशिक form is same as the form that we use. For some avyayas, it is different. For example माङ् becomes मा, निस् becomes नि (उपसर्ग), etc.

Bhaja gōvindaṁ bhaja gōvindaṁ
gōvindaṁ bhaja mūḍhamatē |
samprāptē sannihitē kālē
nahi nahi rakṣati ḍukr̥ñkaraṇē ||1||

O thou ignorant! Repeat the name of Lord Govind as many times as possible. None of thy vast learning comes to thy rescue, to shield thee against the pangs of death.

Source for the Sanskrit portions – भज गोविन्दम् अथवा मोहमुद्गर:, Sanskrit Commentary by Dr. S. Geethamani Amma and Dr. S. Sobhana (Teachers, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala) published by Parimal publications Delhi.

English Translation by my grandfather, Sri S.R. Venugopalan. Source: Tattva Darsana http://sribharatamatamandir.org/word/wp-content/uploads/2015/04/TATTVA-DARSANA-32-1-January-June-2015.pdf)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s