सुभाषितरत्नमाला Subhashitaratnamaalaa

सुभाषितरत्नमाला

Link to the text
https://drive.google.com/file/d/0B8BZKclHiLeEZm1jd21kQ0NNa2c/edit?usp=sharing

Disclaimer:  The contents get updated on a regular basis and some corrections are also made. So kindly access the latest content directly from this page. Thanks to Sri L Narayanan of Om Charitable Trust for conducting the Subhashitam class over Skype.

Contents

१. श्लोक: — राज्यं येन (श्रीरामस्तुतिः). 4

२. श्लोक:  – कर्तुमकर्तुं शक्त: 8

३. श्लोक: —  येषां श्रीमद्यशोदासुतपदकमले (चाणक्य नीति). 10

४. श्लोक: – कृष्ण, त्वदीयपदपङ्कजपञ्जरान्ते  (मुकुन्द माला). 13

५. श्लोक:  — भेदाभेदौ सपदि ( शुकाष्टक – श्रीशुक उवाचः ) 15

६. श्लोक:  — शरीरे जर्जरी भूते.. 18

७. श्लोक: —  वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्तो (कौपीनपञ्चकं स्तोत्रम् ) 19

८. श्लोक: — ईश्वरः सर्वभूतानां ( श्रीमद्भगवद्गीता 18.61) 21

९. श्लोक: — प्रतिक्षणे मृत्युहरं. 22

१०. श्लोक: — पत्रं पुष्पं फलं तोयं ( श्रीमद्भगवद्गीता 9.26) 25

११. श्लोक: — अग्निर्देवो द्विजातीनां (चाणक्य नीति). 27

१२. श्लोक: — ब्रह्म सत्यं  जगन्मिथ्या (विवेकचूडामणि) 30

१३. श्लोक: — निराशीर्यतचित्तात्मा (श्रीमद्भगवद्गीता 4.21) 32

१४. श्लोक: — शिवाय विष्णु रूपाय.. 35

१५. श्लोक: — ज्ञानं तत्वार्थ संबोध: 36

१६. श्लोक: — स्वधर्मे स्थिरता (महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-314) युधिष्ठि उवाच.. 38

१७. श्लोक: — सर्व भूतेषु येनैकं  ( श्रीमद्भगवद्गीता 18.20) 40

१८. श्लोक: — शतं विहाय (विधुर नीतिः) 42

१९. श्लोक: — जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणां (महाभारतम् ) 44

२०. श्लोक: — ईश्वरः सर्व भूतानाम्.. 46

२१. श्लोक: — मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे (पञ्चतन्त्रम् / विक्रम-चरितम्). 46

२२. श्लोक: — यावद्वित्तोपार्जनसक्त: (भज गोविन्दम्आदिशङ्कर: ) 48

२३. श्लोक: — का ते कान्ता (भज गोविन्दम्आदिशङ्कर: ) 51

२४. श्लोक: — शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ (भज गोविन्दम्आदिशङ्कर: ) 53

२५. श्लोक: येन केन प्रकारेण (योग वाशिष्ठ महारामायण). 56

२६. श्लोक: — सर्वभूतस्थामात्मानं (श्रीमद्भगवद्गीता 6.29) 58

२७. श्लोक: — सुखितोऽस्मि सुखापन्ने (काकभुजन्ड महर्षी). 59

२८. श्लोक: — करोमीशोऽपि नाक्रान्तिं (काकभुजन्ड महर्षी). 62

२९. श्लोक: — अयं बन्धु: परश्चायं (काकभुजन्ड महर्षी). 63

३०. श्लोक: — जरामरणदु:खेषु राज्यलाभसुखेषु (काकभुजन्ड महर्षी). 64

३१. श्लोक: —  किमद्य मम संपन्नं (काकभुजन्ड महर्षी). 65

३२. श्लोक: — सुभाषितमयैर्द्रव्यै: 66

३३. श्लोक: — सुभाषितेन गीतेन.. 67

३४. श्लोक: —  नायं प्रयाति विकृतिं… 68

३५. श्लोक: — खिन्नं चापि सुभाषितेन रमते.. 70

३६. श्लोक: — प्रथमे नार्जिता विद्या….. 71

३७. श्लोक:  — सुवर्णपुष्पितां पृथ्वीं (पञ्चतंत्र, मित्रभेद) 72

३८. श्लोक:  – विषादप्यमृतं.. 73

३९. श्लोक: – मातेव रक्षति… 74

४०. श्लोक: – क्षणशः कणशश्चैव.. 75

४१. श्लोक: – स्वच्छन्दत्वं धनार्थित्वम्.. 76

४२. श्लोक: – न च विद्या समो (चाणक्यः). 77

४३. श्लोक:  – वितरति गुरु:  (भावभूति: ). 78

४४. श्लोक: – पात्रविशेषे न्यस्तं (कालिदासस्य “मालविकाग्निमित्रम्”). 79

४५. श्लोक: – शूरश्च कृतविद्दश्च…. 81

४६. श्लोक: – तावद्विद्यानवद्या (सुभाषितरत्नभाण्डागारम्). 81

४७. श्लोक: – एकं हन्यान्न (महाभारत). 82

४८. श्लोक: – नरस्याभरणं रूपं.. 83

४९. श्लोक: – यथैन्घांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन.. 83

५०. श्लोक: शस्त्रैर्हतास्तु रिपवो न हता (Pañcatantra of विष्णुशर्मन्). 84

५१. श्लोक: – जडास्तपोभि: शमयन्ति देहं. 85

५२. श्लोक: – मीन: स्नानरत: 86

५३. श्लोक: – यथा खरश्चन्दनभारवाही सुश्रुत संहिता… 87

५४. श्लोक: – दानेन पाणिर्नतुकंकणेन.. 87

५५. श्लोक: – गीर्भिर्गुरुणां परुषाक्षराभिस्तिरस्कृता… 88

५६. श्लोक: – मतिरेव बलाद् गरीयसी… 88

५७. श्लोक: – सन्त एव सतां (हित्_१.१८२). 89

५८. श्लोक: – सुजनो न याति वैरं. 90

५९. श्लोक: – धवलयति समग्रं चन्द्रमा जीवलोकं.. 91

६०. श्लोक: – ये दीनेषु दयालव: 92

६१. श्लोक: – सुजनं व्यजनं मन्ये…. 93

६२. श्लोक: – प्रिया न्यायया वृत्ति….. 93

६३. श्लोक: – अद्यापि नोज्झति हरः.. 94

६४. श्लोक: – असारे खलु संसारे. 95

६५. श्लोक: – सत्सङ्गात् भवति हि साधुता… 96

६६. श्लोक: – गङ्गेवाघविनाशिनी जनमन: 96

६७. श्लोक: – गुणाः कुर्वन्ति….. 97

६८. श्लोक: – महानुभावसंसर्ग: 98

६९. श्लोक: – उदयति यदि भानुः (समयोचित पद्यमालिका). 99

७०. श्लोक: – केनाञ्जितानि… 100

७१. श्लोक: – मा भूत्सज्जनयोगो… 101

७२. श्लोक: – अनुकुरुत: खलसुजना… 101

७३. श्लोक: – विगृहीत: आक्रान्तो भुयोभुयश्च…. 102

७४. श्लोक: – तृष्णां छिन्दि, भज क्षमां, जहि मदं, 102

७५. श्लोक: – पद्माकरं दिनकरो विकचं करोति… 103

७६. श्लोक: – किमत्र चित्रं यदि पित गंधक.. 104

७७. श्लोक: – मूले भुजङै. 104

७८. श्लोक: – रत्नाकर: किं कुरुते.. 104

७९. श्लोक: – अधमा धनमिच्छन्ति….. 105

८०. श्लोक: – अयं निजः परो वेति… 105

८१. श्लोक: – उत्तमा आत्मना ख्याता: 106

८२. श्लोक: – उत्तमे तु क्षणं कोपो… 106

८३. श्लोक: – सह परिजनेन विलसति धीरो.. 106

८४. श्लोक: – तृणानि नोन्मूलयति… 107

८५. श्लोक: – विजेतव्या लङ्का…… 107

८६. श्लोक: – घटो जन्मस्थानं.. 108

८७. श्लोक: – विपक्ष: श्रीकण्ठो….. 108

८८. श्लोक: – रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः…. 109

८९. श्लोक: – दुर्जनेन समं सख्यं….. 110

९०. श्लोक: – मृद्धटवत् सुखभेद्यो….. 110

९१. श्लोक: – अतिमलिने कर्त्व्ये भवति… 110

९२. श्लोक: – विशिखव्यालयोरन्त्यवर्णाभ्यां….. 111

९३. श्लोक: – परिषुद्वामपि वृत्तिं….. 111

९४. श्लोक: – यस्मिन्वंशे समुत्पन्न: 112

९५. श्लोक: – अमित्रं कुरुते मित्रं. 112

९६. श्लोक: – अनाहूत: प्रविशति… 112

९७. श्लोक: – गुणायन्ते दोषा: 113

९८. श्लोक: – दुर्वृत्तसंजतिरनर्थपरंपराया… 113

९९. श्लोक: – तक्षकस्य विषं दन्ते…. 113

१००. श्लोक: – दुर्जनस्य विशिष्टत्वं… 114

0 श्लोक: – Template. 114

 

१. श्लोक: — राज्यं येन (श्रीरामस्तुतिः)

राज्यं येन पटान्तलग्नतृणकं त्यक्तं गुरोराज्ञया

पाथेयं परिगृह्य कार्मुकवरं घोरं वनं प्रस्थित:     ।

स्वाधीन:  शशिमौलिचापविषये प्राप्तो न वै विक्रियां

पायाद्व: स विभीषणाग्रजनिहा रामाभिधानो हरि:  ।।

 

पदविभाग:

राज्यं येन पटान्तलग्नतृणकं त्यक्तं गुरो: आज्ञया

पाथेयं परिगृह्य कार्मुकवरं घोरं वनं प्रस्थित:

स्वाधीन:  शशिमौलिचापविषये प्राप्तो न वै विक्रियां

पायात्  व: स: विभीषण अग्रज नि हा  राम: अभिधान: हरि:
अन्वय:

 

क्रियापदम्  →
(स्वाधीन:

अभिधान: )

मुख्यम् / प्रधानम् – पायात् अङ्गभूतम्  – त्यक्तं अप्रधानम्   – परिगृह्य (ल्यप् ) प्रस्थित: प्राप्त: निहा
प्रथमा स:  राम: हरि: राज्यं पटान्तलग्नतृणकं (स:) (स:) (स:) (स:)
द्वितीया व:   कार्मुकवरं पाथेयं घोरं वनं विक्रियां विभीषणाग्रज
तृतीया   येन  आज्ञया        
षष्ठी   गुरो:        
सप्तमि         शशिमौलिचापविषये  
अव्ययानि (च) (अध्याहार) (इव) (अध्याहार) (इव)   न वै  

 

येन गुरो: आज्ञया पटान्तलग्नतृणकं (इव) राज्यं त्यक्तं

कार्मुकवरं पाथेयं (इव) परिगृह्य घोरं वनं प्रस्थित:

शशिमौलिचापविषये विक्रियां न वै प्राप्त: स्वाधीन: (च)

स: विभीषणाग्रज निहा राम: अभिधान: हरि: व: पायात्  |

 

पदपरिचय:

राज्यं  —  (राज्य)  अकारान्त – नपुंसकलिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्

येन    —   (यद्) दकारान्त – पुंल्लिङ्ग – तृतीया – एकवचनम् – सर्वनामपदं

पटान्तलग्नतृणकं — (पटान्तलग्नतृणक)  अकारान्त – नपुंसकलिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्

त्यक्तं — (त्यज्) क्त प्रत्यय:  – कर्मणि – नपुंसकलिङ्ग  – एकवचनम्

गुरो:  —  (गुरु) उकारान्त – पुंल्लिङ्ग – षष्ठी – एकवचनम्

आज्ञया — (आज्ञा) आकारान्त – स्त्रीलिङ्ग – तृतीया – एकवचनम्

पाथेयं — (पाथेय) अकारान्त – नपुंसकलिङ्ग – द्वितीया – एकवचनम्

परिगृह्य — (परि + ग्रह)  ल्यप्  प्रत्यय: – क्रियापदम् – द्विकर्मकधातु:

कार्मुकम् – ( कार्मुक) अकारान्त – नपुंसकलिङ्ग – द्वितीया – एकवचनम्

वरं — (वर) अकारान्त – नपुंसकलिङ्ग – द्वितीया – एकवचनम्

घोरं — (घोर) अकारान्त – नपुंसकलिङ्ग – द्वितीया – एकवचनम्

वनं — (वन) अकारान्त – नपुंसकलिङ्ग – द्वितीया – एकवचनम्

प्रस्थित: — (प्र + स्था)  क्तवत् प्रत्यय: – कर्तरि – पुंल्लिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्

स्वाधीन: —  (स्व + अधीन)  क्तवत् प्रत्यय: – कर्तरि – पुंल्लिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्

शशिमौलिचापविषये — (शशि + मौलि + चाप + विषय)  अकारान्त – पुंल्लिङ्ग – सप्तमी – एकवचनम्

प्राप्त: — (प्र + आप्)  क्तवत् प्रत्यय: – कर्तरि – पुंल्लिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्

न — अव्ययम्

वै — अव्ययम्

विक्रियां — (विक्रिया) आकारान्त – स्त्रीलिङ्ग – द्वितीया – एकवचनम्

पायात् — (पा – रक्षणे) विधिलिङ्लकार: – क्रियापदम् – अदादिगण: (2) – परस्मै –  लट्लकारे पाति

व: — (युष्मद्) दकारान्त – त्रिलिङ्गक: –  अत्र  द्वितीया (चतुर्थी, षष्ठी  च) – बहुवचनम् – मद्यम पुरुष:

स: — (तद्) दकारान्त – पुंल्लिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम् – सर्वनामपदम्

विभीषणाग्रजनिहा —  (विभीषण + अग्रज + निहा) विभीषणस्य अग्रज: य: स: विभीषणाग्रज: तस्य निहन्ता विभीणाग्रजनिहा । (नि + हन्)

राम: – (राम) अकारान्त – पुंल्लिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्

अभिधान: — (अभिधान) क्तवत् प्रत्यय: – कर्तरि – पुंल्लिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्

हरि: — (हरि) इकारान्त – पुंल्लिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्

 

विशेषण-विशेष्यं

घोरं वनम्

 

समासा: 

पटान्तलग्नतृणकम्

शशिमौलिचापम्

कार्मुकवरं

 

प्रतिपदार्थ:

राज्यं  —  Kingdom

येन    —   – by whom

पटान्तलग्नतृणकं —  – weed stuck at the corner of a cloth

त्यक्तं — shunned

गुरो:  —  by preceptor (here father)

आज्ञया – by order or behest

पाथेयं — support during long journey

परिगृह्य — taking

कार्मुकवरं — the best bow

घोरं — terrible

वनं — forest

प्रस्थित: — entered

स्वाधीन: —  Brought under his control

शशिमौलिचापविषये — With respect to Shiva’s bow (Shiva – the one having moon in his forehead)

प्राप्त: — Got

न — Not

वै — a word that lays more stress on what is being said

विक्रियां — agitation

पायात् — protect

व: —  all of you (Not used in normal conversations! Special form of the word.  Same word comes in 3 cases).

स: — he

विभीषणाग्रजनिहा — one who killed Vibhishana’s elder brother

राम: – Rama

अभिधान: — known as

हरि: — Hari

 

तात्पर्यम्

 

May Hari who is called by the name Rama protect you, by whom the kingdom has been shunned like a weed stuck at the corner of a cloth at the behest of his Guru (here, it means senior or father), the terrible forest was entered taking only the bow as a support and who was not agitated by the Shiva’s bow but brought under his control instead and who killed Ravana, Vibhishanaa’s elder brother.

२. श्लोक:  – कर्तुमकर्तुं शक्त:

कर्तुमकर्तुं शक्त: सकलं जगदेतदन्यथा कर्तुम् |

यस्तं विहाय रामं, कामं मा धेहि मानसमन्यस्मिन्  ||
पदविभाग:

कर्तुम्  अकर्तुम्  शक्त:, सकलं  जगत् एतत् अन्यथा कर्तुम् |

य: तं  विहाय रामं, कामं मा धेहि मानसम्  अन्यस्मिन्  ||

 

अन्वय:

 

य:  एतत् सकलं  जगत्  कर्तुम् ,  अकर्तुम्  ,  अन्यथा कर्तुम्  शक्त:

तं  रामं विहाय, मानसम्  कामं अन्यस्मिन्  मा धेहि ||

 

क्रियापदम्  →

मुख्यम् / प्रधानम् – धेहि अङ्गभूतम्  –
कर्तुम्  अकर्तुम्
प्रथमा   य:   शक्त:
द्वितीया तं  रामं मानसं कामं जगत् एतत्
सप्तमि अन्यस्मिन्  
अव्ययानि विहाय मा अन्यथा
विशेषण   सकलं

 

क्रियापदम्:

 

धेहि (धाङ्) लोट् लकार – मध्यम पुरुष: , एकवचनम्

कर्तुम् , अकर्तुम्   (कृ) – तुमुन् प्रत्यय

 

य: यद् दकारान्त पुल्लिङ्ग प्रथमा एकवचनम्
शक्त: शक्त अकारान्त पुंल्लिङ्ग प्रथमा एकवचनम्
तं तद् दकारान्त पुल्लिङ्ग द्वितीया एकवचनम्
रामं राम अकारान्त पुंल्लिङ्ग द्वितीया एकवचनम्
कामं काम अकारान्त पुंल्लिङ्ग द्वितीया एकवचनम्
अन्यस्मिन् अन्य अकारान्त पुंल्लिङ्ग सप्तमि एकवचनम्
मानसम् मानस अकारान्त नपुंसकलिङ्ग द्वितीया एकवचनम्
जगत् जगत् तकारान्त नपुंसकलिङ्ग द्वितीया एकवचनम्
एतत् एतद् दकारान्त: नपुंसकलिङ्ग द्वितीया एकवचनम्

 

प्रतिपदार्थ:

 

य:   – He  (who is)

शक्त:  – capable of

कर्तुम् – making

अकर्तुम्  – destroying

अन्यथा कर्तुम् – doing differently

एतत् – this

सकलं  – entire

जगत्  – world

विहाय – leaving

तं  – that

रामं – Rama

मा –  don’t

धेहि  – place

कामं – desire

मानसम्  – in the mind

अन्यस्मिन्  – in something else

 

 

तात्पर्यम्

You should desire only for that Rama who is capable of making, destroying and changing this entire world. Leaving him, do not place your desire in anyone else.

 

 

३. श्लोक: —  येषां श्रीमद्यशोदासुतपदकमले (चाणक्य नीति)

 

येषां श्रीमद्यशोदासुतपदकमले नास्ति भक्तिर्नराणां

येषामाभीरकन्याप्रियगुणकथने नानुरक्ता रसज्ञा |

येषां श्रीकृष्णलीलाललितगुणरसे सादरौ नैव कर्णौ

धिक् तान्, धिक् तान्, धिगेतान् कथयति सततं कीर्तनस्थो मृदंग: ||३||

पदविभाग:

येषां श्रीमद्यशोदासुतपदकमले नास्ति भक्ति: नराणां

येषां आभीरकन्याप्रियगुणकथने न अनुरक्ता रसज्ञा |

येषां श्रीकृष्णलीलाललितगुणरसे सादरौ नैव कर्णौ

धिक् तान्, धिक् तान्, धिग् एतान् कथयति सततं कीर्तनस्थ: मृदंग:

 

अन्वय:

येषां नराणां श्रीमद्यशोदासुतपदकमले भक्ति: न अस्ति

येषां रसज्ञा आभीरकन्याप्रियगुणकथने अनुरक्ता न |

येषां कर्णौ श्रीकृष्णलीलाललितगुणरसे सादरौ नैव

धिक् तान्, धिक् तान्, धिग् एतान् (इति) मृदंग: सततं कीर्तनस्थ: कथयति |

 

क्रियापदम्  →

 

मुख्यम् / प्रधानम् –

कथयति, अस्ति,

अङ्गभूतम्  –
प्रथमा भक्ति:, रसज्ञा, कर्णौ, मृदंग:
द्वितीया तान् एतान्
षष्ठी येषां नराणां
सप्तमी पदकमले, गुणकथने, गुणरसे
अव्ययानि न धिक्

पदपरिचय:

  •         येषां – (यद्) प्रथमा विभक्तौ य: – दकारान्त – पुल्लिङ्ग – षष्ठी – बहुवचनम्
  •         नराणां – (नर) – अकारान्त – पुल्लिङ्ग – षष्ठी – बहुवचनम्
  •         श्रीमद्यशोदासुतपदकमले – (श्रीमद् + यशोदा + सुत + पद + कमलम्) – अकारान्त – नपुंसकलिङ्ग – सप्तमी – एकवचनम्
  •         भक्ति: – (भक्ति) इकारान्त – स्त्रिलिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्
  •         न – अव्ययम्
  •         अस्ति – (अस्) क्रियापदम् – वर्तमान काल: – लट् लकार:  – प्रथम पुरुषः – एकवचनम्
  •         रसज्ञा – (रसज्ञा) आकारान्त – स्त्रीलिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्
  •         आभीरकन्याप्रियगुणकथने –  (आभीर + कन्या + प्रिय + गुण + कथनम्) – अकारान्त – नपुंसकलिङ्ग – सप्तमी – एकवचनम्
  •         अनुरक्ता – (अनुरक्त) – विशेषणम् – आकारान्त – स्त्रीलिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्
  •         श्रीकृष्णलीलाललितगुणरसे – (श्रीकृष्ण + लीला + ललित + गुण + रस) – अकारान्त – पुल्लिङ्ग – सप्तमी – एकवचनम्
  •         सादरौ – (सादर) – विशेषणम् – पुल्लिङ्ग – प्रथमा – द्विवचनम्
  •         कर्णौ – (कर्ण) – अकारान्त – पुल्लिङ्ग – प्रथमा – द्विवचनम्
  •         न – अव्ययम्
  •         एव – अव्ययम्
  •         धिक् – अव्ययम्
  •         तान् – (तद्) प्रथमा विभक्तौ स: – दकारान्त – पुल्लिङ्ग – द्वितीया – बहुवचनम्
  •         एतान् – (एतद्) प्रथमा विभक्तौ एष: – दकारान्त – पुल्लिङ्ग – द्वितीया – बहुवचनम्
  •         मृदंग: – (मृदंग) – अकारान्त – पुल्लिङ्ग – प्रथमा – एकवचनम्
  •         सततं –  (सतत) – क्रियाविशेषण
  •         कीर्तनस्थ: – विशेषणम्
  •         कथयति – क्रियापदम् – वर्तमान काल: – लट् लकार: – प्रथम पुरुषः – एकवचनम्

 

विशेषणम्  + विशेष्यम्

  •         अनुरक्ता – अनुरक्ता + रसज्ञा = विशेषणम्  + विशेष्यम्
  •        सादरौ कर्णौ – सादरौ + कर्णौ = विशेषणम्  + विशेष्यम्

 

समासा: 

  •         पदकमले

 

प्रतिपदार्थ:

येषां नराणां  – The people in whom

भक्ति: न  अस्ति – there is no devotion

श्रीमद्यशोदासुतपदकमले – at the lotus feet of the glorious child of Yashoda

येषां रसज्ञा – in whose tongue

अनुरक्ता न  – there is no taste

आभीर कन्या प्रिय गुण कथने – in reciting the stories of the beloved of the cow-herd ladies

येषां – of whom

सादरौ कर्णौ – two attentive or devoted ears

श्रीकृष्णलीलाललितगुणरसे – in the gracious and the meritorious sports of Shri Krishna

नैव  – is not at all there

मृदंग: – drum

सततं – always

कीर्तनस्थ: –  making this sound

कथयति – says

धिक् तान्   – Fie upon them (There is a pun in this. This can also be taken to be the sound “dik thaan” made by the drum).

धिग् एतान् – Fie on these people!

तात्पर्यम्

The people in whom there is no devotion at the lotus feet of the glorious child of Yashoda, whose tongue has no taste in reciting the stories of the beloved of the cow-herd ladies, whose ears have no interest in the gracious and the meritorious sports of Shri Krishna, the drum sounds always saying “Fie upon them! Fie upon them!! Fie on these people!!!”

४. श्लोक: – कृष्ण, त्वदीयपदपङ्कजपञ्जरान्ते  (मुकुन्द माला)

कृष्ण, त्वदीयपदपङ्कजपञ्जरान्ते अद्यैव मे विशतु मानसराजहंस:

प्राणप्रयाणसमये कफवातपित्तै: कण्ठावरोधनविधौ स्मरणं कुतस्ते ||४||

पदविभाग:

कृष्ण, त्वदीय पद पङ्कज पञ्जरान्ते अद्य एव मे विशतु मानस राज हंस:

प्राणप्रयाण समये कफ वात पित्तै: कण्ठ अवरोधन विधौ स्मरणं कुत: ते

अन्वय:

कृष्ण, प्राणप्रयाण समये कफ वात पित्तै: कण्ठ (कण्ठस्य) अवरोधन विधौ  कुत: ते स्मरणं (भवति) ?  (अत:) त्वदीय पद पङ्कज पञ्जरान्ते मे मानस राज हंस: अद्य एव विशतु |

 

पदपरिचय:

 

क्रियापदम्  →

 

मुख्यम् / प्रधानम् विशतु
प्रथमा कृष्ण, राजहंस:, स्मरणं
तृतीया पित्तै:
पञ्चमी कुत:
षष्ठी ते मे
सप्तमि समये, पञ्जरान्ते, विधौ
अव्ययानि अद्य एव कुत:
विशेषणम् विशेष्यम् त्वदीय पदपङ्कज, पदपङ्कज पञ्जर:,
समास: प्राणप्रयाणसमय:, कफवातपित्तम्, कण्ठावरोधनविधि:, मानसराजहंस:

 

कृष्ण कृष्ण अकारान्त पुंल्लिङ्ग प्रथमा (संबोधनम्) एकवचनम्
राजहंस: राजहंस अकारान्त पुंल्लिङ्ग प्रथमा एकवचनम्
पञ्जरान्ते पञ्जरान्त अकारान्त पुंल्लिङ्ग सप्तमि एकवचनम्
मे अस्मद् दकारान्त: त्रिलिङ्ग षष्ठी एकवचनम्
समये समय अकारान्त पुंल्लिङ्ग सप्तमि एकवचनम्
पित्तै: पित्त अकारान्त पुंल्लिङ्ग तृतीया बहुवचनम्
विधौ विधि इकारान्त: पुंल्लिङ्ग सप्तमि एकवचनम्
स्मरणं स्मरण अकारान्त नपुंसकलिङ्ग प्रथमा एकवचनम्
ते युष्मद् दकारान्त: त्रिलिङ्ग षष्ठी एकवचनम्

प्रतिपदार्थ:

कृष्ण — O Lord Kṛṣṇa;

त्वदीय — Your;

पद— feet;

पङ्कज — lotus flower;

पञ्जरान्ते – in the cage!

अद्य — today

एव — certainly;

मे — my;

विशतु — may enter;

मानस — mind;

राज — royal;

हंस: — swan;

प्राणप्रयाण — of death;

समये — at the time;

कफ — mucus;

वात — air;

पित्तै: — and with bile;

कण्ठ — throat;

अवरोधन विधौ — when it is choked;

स्मरणं — remembrance;

कुत:  — how is it possible;

ते — of You.

 

तात्पर्यम्

O Lord Kṛṣṇa, at this moment let the royal swan of my mind enter the tangled stems of Your lotus feet. How will it be possible for me to remember You at the time of death, when my throat will be choked up with mucus, bile, and air?

५. श्लोक:  — भेदाभेदौ सपदि ( शुकाष्टक – श्रीशुक उवाचः )

भेदाभेदौ सपदि गलितौ पुण्यपापे विशीर्णे ।

मायामोहौ क्षयमुपगतौ नष्टसंदेहवृत्ते: ।

शब्दातीतं त्रिगुणरहितं प्राप्य तत्त्वावबोधं ।

निस्त्रैगुण्ये पथि विचरतां को विधिः को निषेधः ॥५॥

पदविभाग:

भेद अभेदौ सपदि गलितौ पुण्यपापे विशीर्णे ।

मायामोहौ क्षयम् उपगतौ नष्टसंदेहवृत्ते: ।

शब्द अतीतं त्रिगुण रहितं प्राप्य तत्त्व अवबोधं ।

नि: त्रैगुण्ये पथि विचरतां क: विधिः क: निषेधः

अन्वय:

शब्दातीतं त्रिगुणरहितं तत्त्व अवबोधं प्राप्य

(यस्य) नष्टसंदेहवृत्ते: भेदाभेदौ सपदि गलितौ

पुण्यपापे विशीर्णे मायामोहौ क्षयमुपगतौ (च)

नि: त्रैगुण्ये पथि विचरतां (तस्य) क: विधिः क: निषेधः ?

पदपरिचय:

प्रथमा क:, विधिः, निषेधः, भेदाभेदौ (पुल्लिंग द्विवचनम्),

पुण्यपापे  (नपुंसक द्विवचनम्),  मायामोहौ   (पुल्लिंग द्विवचनम्)

द्वितीया अवबोधं (अवबोध: )
षष्ठी वृत्ते: (वृत्ति: ), विचरतां (विचरति शतृ प्रत्यय बहुवचनम् )
सप्तमी निस्त्रैगुण्ये, पथि
अव्ययानि सपदि, नि:
विशेषण – विशेष्यं शब्दातीतं त्रिगुणरहितं तत्त्वावबोधं, गलितौ भेदाभेदौ,  क्षयमुपगतौ मायामोहौ, विशीर्णे पुण्यपापे, निस्त्रैगुण्ये पथि
क्रियापदम् (प्राप्य ({ प्र+आप् } प्राप्नोति ल्यप् प्रत्ययान्त:, गलितौ, क्षयमुपगतौ, विशीर्णे
द्वन्द्व समास:

(इतरेतर  द्वन्द्व)

 

भेदाभेदौ – भेद: च अभेद: च भेदाभेदौ

मायामोहौ – माया च मोह: च मयामोहौ

पुण्यपापे – पुण्यं च पापं च पुण्यपापे
[Note: द्वन्द्व – two or more noun stems, connected in sense with ‘and’.

इतरेतर द्वन्द्व – an enumerative compound word, the meaning of which refers to all its constituent members]

बहुव्रीहि समास: निस्त्रैगुण्य: – निर्गता: त्रिगुणा: यस्मात् सः
[Note: बहुव्रीहि denotes a referent by specifying a certain characteristic or quality the referent possesses]
द्विगु समास:

(समाहार द्विगु)

त्रैगुण्य: – त्रयाणां गुणानां समाहार:

[Note: द्विगु – the part behaving like an adjective is a number.

समाहार द्विगु – Indicates a collection, with a number behaving like an adjective]

प्रतिपदार्थ:

शब्दातीतं – beyond the reach of sense objects like sound (शब्द – sound, अतीत – surpass) – अवर्णनीय beyond the reach of words, indescribable

त्रिगुणरहितं –  bereft of three constituents of nature (त्रिगुण – the set of 3 human characteristics are satva rajas and tamas, रहितं – devoid of )

तत्त्वावबोध: –  आत्मज्ञानम् a thorough knowledge of the real nature of the human soul (तत्त्व – reality अवबोध: – knowledge)

प्राप्य – having attained  [यस्य – whose]

नष्टसंदेहवृत्ते: –  whose doubts have been cut apart (नष्ट – lost  संदेह – doubt वृत्ति: -thought )

भेदाभेदौ – the distinction of similarity and difference (भेद – difference, अभेद – similarity)

सपदि – instantly

गलितौ – both of them having been dropped

पुण्यपापे – virtues and vices (पुण्य virtue, पाप vice)

विशीर्णे – emaciated  [च – and]

मायामोहौ – deceit and fantasy (माया illusion , मोह delusion)

क्षयमुपगतौ – quelled (क्षयम् removal उपगत attained)

नि: त्रैगुण्ये – bereft of the three Gunas — निर्गता त्रैगुणा यस्मात् सः =   from whom/where the three gunas have vanished

पथि – in the road

विचरतां –  to those who proceed

तस्य – his (for him)

क: – what is

विधिः – injunction or religious command

क: – what is

निषेधः – prohibitive rule

तात्पर्यम्

Having attained the wisdom which is beyond the (sense objects like) sound (and) bereft of three constituents of nature, whose doubts have been cut asunder, the distinction of similarity and difference has dropped instantly, the virtues and vices have emaciated (and) deceit and fantasy (illusion and delusion) have been quelled (to such a person) who moves about sans the influence of the constituent of nature, injunctions and prohibitions are of what avail?

 

६. श्लोक:  — शरीरे जर्जरी भूते

शरीरे जर्जरीभूते व्याधिग्रस्ते कलेबरे ।
औषधं जाह्नवीतोयं वैद्यो नारायणो हरिः ॥६||
पदविभाग:

शरीरे जर्जरी भूते व्याधि ग्रस्ते कलेबरे ।
औषधं जाह्नवी तोयं वैद्य: नारायण: हरिः ॥

 

अन्वय:

शरीरे जर्जरी भूते कलेबरे व्याधि ग्रस्ते (च)

(तदा) जाह्नवी तोयं औषधं (भवति) नारायण: हरिः वैद्य: (भवति) ॥

 

पदपरिचय:

क्रियापदम् (भवति) – आवरणात् अध्याहार: क्रियते
When an implicitly indicated word that is hidden (आवरणा) in the sloka is supplied (i.e., the act of supplying is done अध्याहार: क्रियते)  to complete the sense, it is known as  अध्याहार:
प्रथमा जाह्नवीतोयं औषधं नारायण: हरिः वैद्य:
सप्तमी शरीरे जर्जरीभूते, कलेबरे व्याधिग्रस्ते

 

प्रतिपदार्थ:

शरीरे जर्जरीभूते  – sati saptami or a locative absolute – it gives a sense of time – when the body becomes old (जर्जर – decay भूत – becomes शरीर – body – {शॄ} शीर्यते इति शरीरम्  — that which is prone to decay is body)

कलेवरे व्याधिग्रस्ते  – sati saptami or a locative absolute – it gives a sense of time – when the body is infested with disease (कलेवर – body, व्याधि – disease, ग्रस्त – affected by)

जाह्नवी – Ganges

तोयं – water

औषधं – medicine

नारायण: – Narayana

हरिः – Hari

वैद्य: – Doctor

 

तात्पर्यम्

When the body becomes old and it is infested with disease, the water of Ganges is the (spiritual) medicine and Lord Narayana known as Hari is the (divine) doctor.

७. श्लोक: —  वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्तो (कौपीनपञ्चकं स्तोत्रम् )

(श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितम्)

वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्तो

भिक्षान्नमात्रेण च तुष्टिमन्तः ।

विशोकमन्तः करणे रमन्तः

कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ॥

 

पदविभाग:

वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्त:

भिक्षान्नमात्रेण च तुष्टिमन्तः ।

विशोकम् अन्तःकरणे रमन्तः

कौपीनवन्तः खलु भाग्यवन्तः ॥

 

अन्वय:

[ ये ] वेदान्तवाक्येषु सदा रमन्त:  भिक्षान्नमात्रेण तुष्टिमन्तः  विशोकम् अन्तःकरणे रमन्तः च [ सन्ति ], [ ते ] कौपीनवन्तः भाग्यवन्तः खलु ?

 

पदपरिचय:

प्रथमा रमन्त: तुष्टिमन्तः  कौपीनवन्तः भाग्यवन्तः
तृतीया भिक्षान्नमात्रेण
सप्तमीं अन्तःकरणे   वेदान्तवाक्येषु [बहुवचनम्]
अव्ययानि सदा च  खलु विशोकम्

रमन्त: = क्रियाविशिष्टनामपदम् शतृप्रत्यय: बहुवचनम् one who does a specific action – here rejoicing

तुष्टिमन्तः =  विशेषणविशिष्टनामपदम् , तुष्टि: विशेषणम् ,

तुष्टि: यस्य यस्मिन् वा स: तुष्टिमान्  – ते  तुष्टिमन्तः |

तदस्यास्त्यस्मिन्निति = मतुप् प्रत्यय: बहुवचनम्

(तत्-अस्य अस्ति अस्मिन् इति) one who has a specific thing or that thing is in the person – here contentment

कौपीनवन्तः = विशेषणविशिष्टनामपदम् , कौपीनं विशेषणम् मतुप् प्रत्यय: बहुवचनम्

भाग्यवन्तः = विशेषणविशिष्टनामपदम् , भाग्यं विशेषणम् मतुप् प्रत्यय: बहुवचनम्

 

प्रतिपदार्थ:

ये – They who

रमन्त: – (are) those who are rejoicing

सदा – always

वेदान्तवाक्येषु – in the words of Vedanta,

तुष्टिमन्तः – (are) those who is contented

भिक्षान्नमात्रेण (भिक्षा अन्न मात्र) – with merely the food obtained through begging,

च – and

रमन्तः (सन्ति) – (are) those who rejoice

विशोकम् –  (वि शोकम्) without grief

अन्तःकरणे – in the conscience or in the mind

ते  – they

कौपीनवन्तः –   those who are clad in loin cloth

भाग्यवन्तः – (are) the ones that are blessed.

खलु – isn’t it?

 

तात्पर्यम्

Ever rejoicing in the texts of Vedanta, contented with the food obtained through alms, revelling in the bliss untouched by grief, blessed indeed are those clad in loin cloth.

 

८. श्लोक: — ईश्वरः सर्वभूतानां ( श्रीमद्भगवद्गीता 18.61)

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेSर्जुन तिष्ठति

भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया

 

पदविभाग:

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे अर्जुन तिष्ठति

भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्र आरूढानि मायया

 

अन्वय:

अर्जुन ! ईश्वरः मायया सर्वभूतानि यन्त्र आरूढानि (इव) भ्रामयन् सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति |

 

पदपरिचय:

प्रथमा ईश्वरः
सम्बोधन प्रथमा अर्जुन
द्वितीया सर्वभूतानि [ नपुंसकलिंग बहुवचनम् ]  यन्त्रारूढानि
तृतीया मायया
षष्ठी सर्वभूतानां [ बहुवचनम् ]
सप्तमी हृद्देशे
विशेषण – विशेष्यं यन्त्र आरूढानि सर्वभूतानि  [ विशेषणं यन्त्र आरूढानि ]
क्रियापदम् भ्रामयन् [ शतृ प्रत्ययः ] तिष्ठति [ लट् लकार: ]

 

प्रतिपदार्थ:

ईश्वरः – the Supreme Lord;

सर्वभूतानां – of all living entities;

हृद्देशे – in the location of the heart

अर्जुन – O Arjuna

तिष्ठति – resides

भ्रामयन् – causing to revolve

सर्वभूतानि – all living entities

यन्त्र – on a machine

आरूढानि – being placed

मायया – under the spell of His power of illusion (or three constituents of nature)

 

तात्पर्यम्

The Supreme Lord is situated in everyone’s heart, O Arjuna, and is causing them to revolve, as though mounted on a Gaint Wheel machine, under the spell of Maya or the Power of illusion.

 

 

९. श्लोक: — प्रतिक्षणे मृत्युहरं

प्रतिक्षणे मृत्युहरं निजायुर्न वेद मूढो विषयेषु सक्त:

भेको यथा व्यालमुखे प्रविष्ट: स मक्षिकां द्वेष्टि विनष्टबुद्धि:

 

पदविभाग:

प्रतिक्षणे मृत्युहरं निज आयु: न वेद मूढ: विषयेषु सक्त:

भेक: यथा व्यालमुखे प्रविष्ट: स: मक्षिकां द्वेष्टि विनष्टबुद्धि:

 

अन्वय:

यथा व्यालमुखे प्रविष्ट: स: विनष्टबुद्धि: भेक: मक्षिकां द्वेष्टि (तथा)

विषयेषु सक्त: मूढ: निज आयु: प्रतिक्षणे मृत्यु हरं (इति) न वेद

 

पदपरिचय:

प्रथमा भेक: स: सक्त: मूढ: प्रविष्ट: विनष्टबुद्धि:
द्वितीया मक्षिकां (मक्षिका स्त्री), निजायु: (आयु: आयुस् नपुंसक)
सप्तमी प्रतिक्षणे (प्रतिक्षणम्), व्यालमुखे (व्यालमुख:), विषयेषु (विषय:)
अव्ययानि यथा न
विशेषण – विशेष्यं मृत्युहरं निजायु:
क्रियापदम् वेद,  द्वेष्टि

 

सक्त: = विशेषणविशिष्टनामपदम् one who is having attachment

प्रविष्ट: = क्रियाविशिष्टनामपदम् one who did a specific action – here entered

द्वेष्टि = परस्मैपदि क्रियापदम् द्विष् –

प्रथमे द्वेष्टि द्विष्टः द्विषन्ति

मृत्युहरं = शतृ प्रत्यायान्त: नपुंसकलिङ्ग शब्दं

 

 

 

समास:

अव्ययीभावः समास:

प्रतिक्षणम् = क्षणे क्षणे इति प्रतिक्षणम्

Note: Generally in a अव्ययीभाव-समास: the पूर्वपदम् (prior member of the compound) is a अव्ययम् while the उत्तरपदम् (latter member) is not. But the entire compound is always a अव्ययम्अव्ययीभावः means that which was not a अव्ययम् transforms in to a अव्ययम्। Here प्रति is a अव्ययम् and क्षणम् is not an अव्ययम् | But प्रतिक्षणम् is an अव्ययम् |

अव्ययीभावः compounds are generally used as adverbs. Here प्रतिक्षणे मृत्युहरं. Describes how हरति happens though we cannot take मृत्युहरं to be a verb.
Note: Generally the प्रधान-पदम् (dominant member) of a अव्ययीभाव-समास: is the पूर्वपदम्। Here also प्रति is more important than क्षणम् |

 

बहुव्रीहि समास:

Note: बहुव्रीहि denotes a referent by specifying a certain characteristic or quality the referent possesses

विनष्टबुद्धि: = विशेषणविशिष्टनामपदम्

विनष्टा बुद्धि: यस्य स: विनष्टबुद्धि: (पुल्लिङ्ग: )

विनष्टा बुद्धि: यस्या: सा विनष्टाबुद्धि: (स्त्रीलिङ्ग: )

 

तत्पुरुष समास:

मृत्युहरम् = मृत्युना ह्रियते इति मृत्युहरम् – तृतीया तत्पुरुषसमास:

Adding a prefix to a verb to create a new adjective is one type of तत्पुरुष समासः. Here this is तृतीयातत्पुरुष:  since the prefix is in 3rd vibhakti!

 

सन्धिः

सवर्णदीर्घसन्धि:

निजायु: – निज+आयु:   अ + आ = आ

[अ or आ] + [अ or आ] = आ,  (similarly for {इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} )

 

विसर्गः सन्धिः (रेफ) – A visarga preceded by any vowel other than अ and आ and followed either by a vowel or a soft consonant (मृदुव्यन्जनम् – ग घ ङ ज झ ञ ड ढ ण द ध न ब भ म य र ल व ह ) is replaced by रेफ |
निजायुर्न = निजायु: + न. Here visarga (:) is preceded by उ and is followed by न.

 

विसर्गः सन्धिः (उकार) – A visarga preceded by a ह्रस्व अकार and followed by either a ह्रस्व अकार or a मृदुव्यन्जनम् (3rd, 4th, 5th of each varga and य र ल व ह ) changes into उकार |
मूढो विषयेषु = मूढ: + विषयेषु

भेको यथा = भेक: + यथा

 

विसर्गः सन्धिः – The visarga in the words स: and एष: when followed by any letter except ह्रस्व अकार elides or disappears.

स मक्षिकां = स + मक्षिकां

 

प्रतिपदार्थ:

यथा – Like

स: – he

विनष्टबुद्धि: –  foolish

भेक: – frog

प्रविष्ट: –  which has entered

व्यालमुखे  – in the mouth of the snake

द्वेष्टि – hates (covets)

मक्षिकां – the fly

(तथा) – in the same way

मूढ: – the unwise person

विषयेषु सक्त: – who is attached to the worldly things

न वेद – does not know

(इति) – that

प्रतिक्षणे – at every moment

निज – his

आयु: – life

मृत्युहरं – is seized by death

 

 

तात्पर्यम्

Like the foolish frog which has entered the mouth of the snake hates (covets) the fly, the unwise person who is attached to the worldly things does not know that every moment of his life is at stake.

 

१०. श्लोक: — पत्रं पुष्पं फलं तोयं ( श्रीमद्भगवद्गीता 9.26)

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति |

तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ||

 

पदविभाग:

पत्रं पुष्पं फलं तोयं य: मे भक्त्या प्रयच्छति

तत् अहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः

 

अन्वय:

य: पत्रं (वा) पुष्पं (वा) फलं (वा) तोयं (वा) मे भक्त्या प्रयच्छति प्रयतात्मनः भक्त्युपहृतम् तत् अहं अश्नामि |

 

पदपरिचय:

प्रथमा य:  अहं
द्वितीया पत्रं पुष्पं फलं तोयं  तत् भक्त्युपहृतम्
तृतीया भक्त्या (भक्ति)  
चतुर्थी मे (मह्यं)  
षष्ठी    प्रयतात्मनः (आत्मन्)
क्रियापदम् प्रयच्छति  अश्नामि

उपहृतम् – क्त प्रत्ययः – नपुंसकलिङ्ग – उपहरति – उप + हृ

 

समासः

तृतीयातत्पुरुष समासः

भक्त्युपहृतम् –  भक्त्या उपहृतम्  is the vigraha vaakyam

Adding a prefix to a verb to create a new adjective is one type of तत्पुरुष समासः. Here this is तृतीयातत्पुरुष:  where the prefix is in 3rd vibhakti!

 

बहुव्रीहि समास:

प्रयतात्मा =  प्रयत: आत्मा यस्य स: प्रयतात्मा |   तस्य प्रयतात्मन: |

प्रयतात्मनः =  प्रयतात्मा शब्दस्य षष्टि विभक्ति: |

[Note: बहुव्रीहि denotes a referent by specifying a certain characteristic or quality the referent possesses]

 

 

सन्धि:

 

विसर्गः सन्धिः

यो मे = य: मे       अ+ : + म् = अ + उ + म् = ओ + म्

A visarga preceded by a ह्रस्व अकार and followed by either a ह्रस्व अकार or a मृदुव्यन्जनम् (3rd, 4th, 5th of each varga and य र ल व ह ) changes into उकार |
 

जश्त्वसन्धि:

तदहं = तत् अहं   त् + अ = द् + अ = द

When a वर्गीयव्यञ्जनम् except ङ् ञ् ण् न् म् (वर्गपन्चमाक्षराणि) (i.e., the first 4 letters in the varga), which is at the end of a word (पदान्तम्), is followed either by a vowel or a soft consonant (i.e., the last 3 letters in the varga मृदुव्यञ्जनम् ), the last letter of the first word is replaced by the third letter of the same वर्ग |

 

यण् सन्धि:

भक्त्युपहृतम् = भक्ति + उपहृतम्     इ + उ = यु

If इ, उ, ऋ, लृ  are followed by any vowel expect themselves, they are replaced by य, व, र, and  ल respectively.

 

प्रतिपदार्थ:

य: – He who

प्रयच्छति – offers

पत्रं – leaf

पुष्पं – flower

फलं – fruit

तोयं – water

मे – to me

भक्त्या – with devotion

तत् – that

भक्त्युपहृतम् – offering given with devotion

प्रयतात्मनः – from whom whose self is pure and under control

अहं – I

अश्नामि – eat / consume

 

तात्पर्यम्

 

Leaf, flower, fruit or water (implies anything) offered to me with devotion, I consume (accept) that offering of devotion of the self-controlled person.

 

११. श्लोक: — अग्निर्देवो द्विजातीनां (चाणक्य नीति)

 

अग्निर्देवो द्विजातीनां मुनीनां हृदि दैवतम् |
प्रतिमा स्वल्पबुद्धीनां सर्वत्र समदर्शिनाम् ||
पदविभाग:

अग्नि: देव: द्वि-जातीनां मुनीनां हृदि दैवतम् |
प्रतिमा  सु अल्प-बुद्धीनां सर्वत्र सम-दर्शिनाम्  ||
अन्वय:

द्वि-जातीनां देव: अग्नि: |

मुनीनां दैवतम् हृदि  |

स्वल्प-बुद्धीनां प्रतिमा (देवता) |
सम-दर्शिनाम् (दैवतम्) सर्वत्र |

 

पदपरिचय:

प्रथमा अग्नि: देव: प्रतिमा
षष्ठी द्विजातीनां (द्विजाति: ) मुनीनां (मुनिः )
स्वल्प-बुद्धीनां (स्वल्प-बुद्धि स्त्री ) सम-दर्शिनाम् (सम-दर्शी)
सप्तमी हृदि (हृदम्)
प्रत्यय: दैवतम्
अव्ययानि सर्वत्र
क्रियापदम् (भवति)

 

दैवतम्  – यत् प्रत्यय ( विद् – वेद्यम् , some examples खाद्यम्  ज्ञेयम्  पेयम् )

 

सन्धि:

 

विसर्गसन्धि: (replaced by रेफ)

अग्निर्देवो =  अग्नि: + देव:   ( इ: + द् = इ + र् + द् )

A visarga preceeded by any vowel other than अ and आ and followed either by a vowel or a soft consonant (i.e., the last 3 letters in the varga) is replaced by रेफ.

 

यण् सन्धि:

स्वल्प = सु + अल्प    उ + अ  = व

If इ, उ, ऋ, लृ are followed by any vowel expect themselves, they are replaced by य, व, र, and ल respectively.

 

समास:

 

बहुव्रीहि समास:

 

[बहुव्रीहि denotes a referent by specifying a certain characteristic or quality the referent possesses]

 

द्विजातय: =  द्वे जाती येषां ते द्विजातय: (तेषां द्विजातीनाम्) |

 

अल्प-बुद्धी = अल्प: बुद्धि: यस्य स: अल्पबुद्धि:   (तेषाम्  अल्पबुद्धीनाम्)

 

समदर्शी = सम: दर्शनं यस्य स: समदर्शी (तेषाम्  सम-दर्शिनाम्)

 

प्रतिपदार्थ:

द्वि-जातीनां – For the brahmins or twice-borns (when the upanayana samskara is performed for brahmins, kshatriyas and vysyaas, they are considered to be born again)

अग्नि: – Fire in the yagna

देव: – (is) God

मुनीनां – For the ascetics

दैवतम् – God (things related to God)

हृदि – is in the heart

स्वल्प-बुद्धीनां – For the people with limited knowledge

प्रतिमा – the statue (is God)

सम-दर्शिनाम् – For the people with equanimity
सर्वत्र – (God is present) everywhere

 

तात्पर्यम्

Fire is the God for twice-born people namely Brahmins, Kshatriyaas and Vaishyaas. For the saints, the God is in their hearts. For the dull witted, He is in the idol. And for the persons with equanimity, He is everywhere!

 

१२. श्लोक: — ब्रह्म सत्यं  जगन्मिथ्या (विवेकचूडामणि)

ब्रह्म सत्यं  जगन्मिथ्या, जीवो ब्रह्मैव नापरः।

अनेन वेद्यं सच्छास्त्रमिति वेदान्तडिण्डिम: ||

 

पदविभाग:

ब्रह्म सत्यं  जगत् मिथ्या, जीव: ब्रह्म एव न अपरः।

अनेन वेद्यं सत् शास्त्रम् इति वेदान्तडिण्डिम: ||

 

अन्वय:

ब्रह्म (एव) सत्यं | जगत् मिथ्या |  जीव: ब्रह्म एव, न अपरः । अनेन वेद्यं सत् शास्त्रम् इति वेदान्तडिण्डिम: ||

 

पदपरिचय:

प्रथमा ब्रह्म सत्यं  जगत् मिथ्या जीव: अपरः शास्त्रम् वेदान्तडिण्डिम:
तृतीया अनेन
अव्ययानि एव न सत् इति
प्रत्यय वेद्यम्
क्रियापदम् (भवति)

अनेन – तृतीया, इदम् – प्रातिपदिकम्, अयम् – प्रथमा

वेद्यम् – क्त प्रत्यय – वेदयति { विद् }  (Eg. तेन उक्तम् – Was told by him).

 

सन्धि:

अनुनासिका सन्धि:

जगन्मिथ्या = जगत् + मिथ्या   when त् + म्, then त् becomes न् !

वर्गीयव्यन्जनम् + ङ् ञ् ण् न् म् (वर्गपञ्चमाक्षराणि) è वर्गीयव्यन्जनम् becomes वर्गपञ्चमाक्षरम् of that varga. This sandhi is compulsory when it is between a प्रकृति and a प्रत्यय that begins with अनुनासिकवर्ण.

 

विसर्गः सन्धिः (उकार)

जीवो ब्रह्मैव = जीव: ब्रह्मैव    अ+ : + ब् = अ + उ + ब् = ओ + ब्

A visarga preceded by a ह्रस्व अकार and followed by either a ह्रस्व अकार or a मृदुव्यन्जनम् (3rd, 4th, 5th of each varga and य र ल व ह ) changes into उकार |
वृद्धि सन्धि:

ब्रह्मैव = ब्रह्म + एव   अ + ए = ऐ

[अ] + [ए or ऐ] = ऐ,

[अ] + [ओ or औ] = औ

 

सवर्णदीर्घसन्धि:

नापरः = न + अपरः अ + अ = आ

[अ or आ] + [अ or आ] = आ,  (similarly for {इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} )

 

छत्वसन्धि:  & श्चुत्वसन्धि:

सत् + शास्त्रम्
= सच् + शास्त्रम्  (श्चुत्वसन्धि: )
= सच् + छास्त्रम् (छत्वसन्धि: )
= सच्छास्त्रम्

श्चुत्वसन्धि: When any of the letters from ( स् त् थ् द् ध् न् ) comes before or after any of the letters ( श् च् छ् ज् झ् ञ् ), those in the first set are replaced by appropriate ones in the second set.

छत्वसन्धि:  When a पदान्तवर्गीयव्यन्जनम् (one of the consonent from the vargas is present as the last letter in a word) is followed by a शकार that has either a vowel or any of the letters ह, य, व, र next to it, the शकार is optionally replaced by छकार |

सत् + शास्त्रम् = सच् + शास्त्रम् = सच् + छास्त्रम् = सच्छास्त्रम्

 

समास:

तत्पुरुष समासः

वेदान्तडिण्डिम: – वेदान्तस्य डिण्डिम: is the विग्रह वाक्यम् |

अत: षष्ठीतत्पुरुष समासः |

तत्पुरुषसमासे प्राय: उत्तरपदार्थ: प्रधान: भवति |

 

प्रतिपदार्थ:

ब्रह्म Brahman

सत्यं – (is) truth

जगत् – World

मिथ्या – (is) unreal  (this is different from truth and untruth)

जीव: – Jivatma

एव – is nothing but

ब्रह्म – Brahma

न – not

अपरः – different

अनेन – Using this

वेद्यं – is known

सत् शास्त्रम् – the truth of the scriptures

इति – thus is ( here – proclaims)

वेदान्तडिण्डिम: – the drum-beat of vedanta

 

तात्पर्यम्

Brahman is the only truth, the world is unreal, and there is ultimately no difference between Brahman and individual self. By this should be known the Truth of the scripture;Thus is the drum-beat of Vedanta.

 

१३. श्लोक: — निराशीर्यतचित्तात्मा (श्रीमद्भगवद्गीता 4.21)

Additional Reference material:

Samskruta Bharati’s Gita Praveshah Dviteeyabhaghah Pratamakhandah and

http://www.asitis.com/4/21.html

 

निराशीर्यतचित्तात्मा   त्यक्तसर्वपरिग्रहः।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।।

 

पदविभाग:

निराशी: यतचित्तात्मा  त्यक्तसर्वपरिग्रहः।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषम्।।

 

अन्वय:

यः निराशी: यतचित्तात्मा  त्यक्तसर्वपरिग्रहः च स: शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् अपि न किल्बिषं आप्नोति।

 

पदपरिचय:

प्रथमा निराशी: यतचित्तात्मा   त्यक्तसर्वपरिग्रहः
द्वितीया शारीरम् कर्म किल्बिषम्
अव्ययानि
क्रियापदम् आप्नोति
कृदन्त: कुर्वन् (कृ – शतृ)

 

सन्धि:

विसर्गसन्धिः (रेफ) 

निराशीर्यतचित्तात्मा   = निराशी: + यतचित्तात्मा    [ : à र् ]

 

सवर्णदीर्घसन्धि:  (Option 1)

नाप्नोति   = न + आप्नोति ;      अ + आ = आ

[अ or आ] + [अ or आ] = आ,  (similarly for {इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} )

कुर्वन्नाप्नोति = कुर्वन् + नाप्नोति

 

ङमुडागमसन्धि: (Option 2)

कुर्वन्नाप्नोति = कुर्वन् + आप्नोति   [न् + आ =  न् + न् + आ ]

In this case, based on the context, we need to take it as कुर्वन् + न + आप्नोति (option 1 ).

 

समासः

द्वन्द्व समास:

[Note: द्वन्द्व – two or more noun stems, connected in sense with ‘and’.

चित्तात्मा  = चित्तं च आत्मा च चित्तात्मानौ

 

कर्मधारय: समास: 

[Note: कर्मधारय: denotes a compound of two words in which the first is an adjective and the second a substantive, as blackbird, gentleman]

सर्वपरिग्रहः = सर्व: + परिग्रहः

 

बहुव्रीहि समास:

[Note: बहुव्रीहि denotes a referent by specifying a certain characteristic or quality the referent possesses]

यतचित्तात्मा   = यतौ चित्तात्मानौ येन स: |

त्यक्तसर्वपरिग्रहः = त्यक्त: सर्वपरिग्रहः येन स: |

 

प्रतिपदार्थ:

निराशी: – without desire for the result;

यत – controlled

चित्त आत्मा  – mind and intelligence

त्यक्त – giving up

सर्व – all

परिग्रहः – sense of proprietorship over all possessions
शारीरं – pertaining to body

केवलं – Only

कर्म – work

कुर्वन् – doing so

न – never

आप्नोति – does acquire

किल्बिषम् – sinful reactions  (here it can be taken as attachment also)

 

तात्पर्यम्

Such a man of understanding acts with mind and intelligence perfectly controlled gives up all sense of proprietorship over his possessions and acts only for the bare necessities of life. Thus working, he is not affected by sinful reactions.

 

१४. श्लोक: — शिवाय विष्णु रूपाय

शिवाय विष्णु रूपाय शिव रूपाय विष्णवे शिवस्य हृदयं विष्णु विष्णोश्च हृदयं शिवः

 

पदविभाग:

 

शिवाय विष्णु रूपाय शिव रूपाय विष्णवे शिवस्य हृदयं विष्णु विष्णोश्च हृदयं शिवः

 

अन्वय:

विष्णु रूपाय  शिवाय नम: | शिव रूपाय विष्णवे नम: | शिवस्य हृदयं विष्णु: | विष्णो:  हृदयं शिवः च |

 

पदपरिचय:

प्रथमा विष्णु: शिवः हृदयं
चतुर्थि शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे
षष्ठी शिवस्य विष्णो:

 

सन्धि:

विष्णोश्च =

विष्णो + : +  च  => विष्णो +  स् + च   (विसर्गस्य सकारादेश: )

विसर्गस्य सकारादेश: — When a visarga is followed by any of the letters च, छ , ट, ठ, त, थ, श, ष, or स, it is replaced by सकार |

 

विष्णो +  स् + च => विष्णो +  श् + च (श्चुत्वसन्धि: )

श्चुत्वसन्धि: — When any of the letters from ( स् त् थ् द् ध् न् ) comes before or after any of the letters ( श् च् छ् ज् झ् ञ् ), those in the first set are replaced by appropriate ones in the second set.

 

 

प्रतिपदार्थ:

शिवाय नम: – Salutations to Shiva

विष्णु रूपाय in the form of Vishnu

विष्णवे नम:  – Salutations to Vishnu

शिव रूपाय – in the form of Shiva

शिवस्य – Shiva’s

हृदयं – heart

विष्णु: – Vishnu.

विष्णो:  – Vishnu’s

हृदयं – heart

शिवः – Shiva

 

तात्पर्यम्

Salutations to Shiva who is in the form of Vishnu.

Salutations to Vishnu who is in the form of Shiva.

Shiva’s heart is Vishnu.

Vishnu’s heart is Shiva.

 

१५. श्लोक: — ज्ञानं तत्वार्थ संबोध:

ज्ञानं तत्वार्थसंबोध:, शमश्चित्तप्रशांतता

दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता ||

 

पदविभाग:

ज्ञानं तत्वार्थसंबोध:, शम: चित्तप्रशांतता

दया सर्व सुख एषित्वम् आर्जवं समचित्तता ||

 

अन्वय:

ज्ञानं तत्वार्थसंबोध: (भवति), शम: चित्तप्रशांतता (भवति)

दया सर्व सुख एषित्वम् (भवति), आर्जवं समचित्तता (भवति) ||

 

पदपरिचय:

प्रथमा ज्ञानं तत्वार्थसंबोध: शमश्चित्तप्रशांतता दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता

 

सन्धि:

शमश्चित्तप्रशांतता  = शम: + चित्त + प्रशांतता

शम + : + चि => शम +  स् + चि   (विसर्गस्य सकारादेश: )

विसर्गस्य सकारादेश: — When a visarga is followed by any of the letters च, छ , ट, ठ, त, थ, श, ष, or स, it is replaced by सकार |

 

शम +  स् + चि  => शम +  श् + चि (श्चुत्वसन्धि: )

श्चुत्वसन्धि: — When any of the letters from ( स् त् थ् द् ध् न् ) comes before or after any of the letters ( श् च् छ् ज् झ् ञ् ), those in the first set are replaced by appropriate ones in the second set.

 

समास:

तत्पुरुष समासः

तत्वार्थसंबोध: = तत्वस्य अर्थ सम्बोध:

चित्तप्रशांतता = चित्तस्य प्रशांतता

सर्वसुखैषित्वम् = सर्वेषां सुखम् एषित्वम्

 

समास: 

विशेषनपूर्वपद: कर्मधारय:

समचित्तता = समं चित्तं समचित्तम् |

 

प्रत्यय:

त्व प्रत्यय, तल् प्रत्यय

 

समचित्तस्य भाव: समचित्तता |

To make impersonal substantives त्व and तल् affixes are used “तस्य भाव स्त्व तलौ”.  A word is used in singular neuter form when it is added with त्व. For example:-लघु+त्व=लघुत्वम् लघोः भाव इति। When added with तल् a word is used in feminine gender. Of तल् त remains .As it denotes feminine gender आ is added to it and thus it becomes ता. For example:- लघु+तल्=लघुता

 

 

प्रतिपदार्थ:

ज्ञानं  = knowledge

तत्व = truth

अर्थ = meaning

संबोध: = understanding

शम: = quiteness or control of mind

चित्त = mind

प्रशांतता = calmness

दया = compassion

सर्व = all

सुख = happiness

एषित्वम् = seek

आर्जवं = straightforwardness / honesty

समचित्तता = equanimity

 

तात्पर्यम्

Knowledge is the understanding of meaning of the truth. Quiteness of mind is the calmness of mind. Compassion is to seek happiness of all beings. Honesty is to have equanimity.

१६. श्लोक: — स्वधर्मे स्थिरता (महाभारतम्-03-आरण्यकपर्व-314) युधिष्ठि उवाच

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः

स्नानं मनोमलत्यागो, दानं वै भूतरक्षणम्

 

पदविभाग:

स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यम् इन्द्रियनिग्रहः

स्नानं मनोमलत्याग:, दानं वै भूतरक्षणम्

 

अन्वय:

स्थैर्यं स्वधर्मे स्थिरता,  धैर्यम् इन्द्रियनिग्रहः,

स्नानं मनोमलत्याग:, दानं वै भूतरक्षणम्

 

पदपरिचय:

प्रथमा स्थैर्यं स्थिरता,  धैर्यम् इन्द्रियनिग्रहः,

स्नानं मनोमलत्याग:, दानं भूतरक्षणम्

सप्तमी स्वधर्मे
अव्ययानि वै

 

सन्धि:

विसर्गः सन्धिः (उकार)

मनोमल = मन: + मल           अ+ : + म् = अ + उ + म् = ओ + म्

मनोमलत्यागो दानं = मनोमलत्याग: + दानं   अ+ : + द् = अ + उ + द् = ओ + द्

A visarga preceded by a ह्रस्व अकार and followed by either a ह्रस्व अकार or a मृदुव्यन्जनम् (3rd, 4th, 5th of each varga and य र ल व ह ) changes into उकार |
समास:

तत्पुरुष समासः

मनोमलम् – मनसा: मलम् मनोमलम्

मनोमलत्याग: – मनोमलस्य त्याग:  मनोमलत्याग:

भूतरक्षणम् – भूतानां रक्षरणं भूतरक्षणम्

इन्द्रियनिग्रहः – इन्द्रियानां निग्रहः इन्द्रियनिग्रहः

 

प्रत्यय:

स्थिरता – स्थैर्यस्य भाव: स्थिरता

 

प्रतिपदार्थ:

स्वधर्मे – in ones own duty

स्थिरता – fixed

स्थैर्यं – steadfastness

धैर्यम् – courage

इन्द्रियनिग्रहः – control of the senses

स्नानं – Taking bath

मन: मल त्याग: – giving up the dirt in the mind,

दानं – charity

वै – is indeed

भूतरक्षणम् – protection of all living beings

 

तात्पर्यम्

 

This is the answer for a question on ideal life by Dharmaraja in the guise of a yaksha to his son and the great king Yudhishira
Yaksha said:-
What exactly is steadfastness as envisage by the sages? What is the real boldness? What is the ultimate ablution (bath)? And what is the noblest charity?

Yudhistira said.
Steadfastness lies in one’s unwavering faithfulness to his ordained duty at any cost.  The real boldness lies in one’s capacity to control his emotions and sense organs.  The cleanest ablution is cleansing one’s mind of all evil thought and emotions.  The real charity is in the protection of all beings even at the cost of one’s own life.

 

१७. श्लोक: — सर्व भूतेषु येनैकं  ( श्रीमद्भगवद्गीता 18.20)

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् |

 

पदविभाग:

सर्वभूतेषु येनकं भावम् अव्ययम् ईक्षते |

अविभक्तं विभक्तेषु तत् ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् |

 

अन्वय:

येन (ज्ञानेन) विभक्तेषु सर्वभूतेषु म् अविभक्तं भावम् अव्ययम् ईक्षते तत् ज्ञानं सात्त्विकम् विद्धि |

 

पदपरिचय:

द्वितीया म् , भावम् , अव्ययम् , अविभक्तम् , तत् , ज्ञानम् , सात्त्विकम्
तृतीया येन
सप्तमी सर्वभूतेषु , विभक्तेषु
क्रियापदम् ईक्षते  विद्धि

 

सन्धि:

वृद्धि सन्धि:

येनैकं = येनकं  अ + ए = ऐ

[अ] + [ए or ऐ] = ऐ,    [अ] + [ओ or औ] = औ

 

जश्त्वसन्धि:  & श्चुत्वसन्धि:

तज्ज्ञानं = तत् + ज्ञानं   = तत् + (ज् + ञ् + आ) + नं

=  तद् + ज्ञानं  (जश्त्वसन्धि:  त् + ज् = द् + ज्)

= त + ज् + ज्ञानं  (श्चुत्वसन्धि: द् + ज् =  ज् + ज् )

जश्त्वसन्धि: When a वर्गीयव्यञ्जनम् except ङ् ञ् ण् न् म् (वर्गपन्चमाक्षराणि) (i.e., the first 4 letters in the varga), which is at the end of a word (पदान्तम्), is followed either by a vowel or a soft consonant (i.e., the last 3 letters in the varga मृदुव्यञ्जनम् ), the last letter of the first word is replaced by the third letter of the same वर्ग |

 

श्चुत्वसन्धि: When any of the letters from ( स् त् थ् द् ध् न् ) comes before or after any of the letters ( श् च् छ् ज् झ् ञ् ), those in the first set are replaced by appropriate ones in the second set.

 

समास:

नञ्तत्पुरुष समासः

अविभक्तम् = न विभक्तम् अविभक्तम् |

?? तत्पुरुष समासः

सर्वभूतम्  = सर्वं भूतम् सर्वभूतम् | तेषु सर्वभूतेषु |

 

प्रतिपदार्थ:

सर्वभूतेषु – in all living entities;

येन – by whom;

एकम् – one;

भावम् – situation;

अव्ययम् – imperishable;

ईक्षते – does see;

अविभक्तं – undivided;

विभक्तेषु – in the numberless divided;

तत् – that;

ज्ञानम् – knowledge;

विद्धि – know;

सात्त्विकम् – in the mode of goodness.

 

तात्पर्यम्

Know that the knowledge by which one undivided spiritual nature is seen in all existences, undivided in the divided, is the knowledge in the mode of goodness.

 

१८. श्लोक: — शतं विहाय (विधुर नीतिः)

शतं विहाय भोक्तव्यं सहस्रं स्नानमाचरेत्
लक्षं विहाय दातव्यं कोटिं त्यक्त्वा हरिं भजेत्

 

पदविभाग:

शतं विहाय भोक्तव्यं सहस्रं स्नानम् आचरेत्
लक्षं विहाय दातव्यं कोटिं त्यक्त्वा हरिं भजेत्
अन्वय:

शतं विहाय भोक्तव्यं | सहस्रं (विहाय) स्नानम् आचरेत् | लक्षं विहाय दातव्यं |  कोटिं त्यक्त्वा हरिं भजेत् |
पदपरिचय:

द्वितीया शतं सहस्रं लक्षं कोटिं  हरिं स्नानम्
क्रियापदम् भोक्तव्यं (तव्यत्) आचरेत् (लोट्) दातव्यं (तव्यत् प्रत्यय: ) भजेत् (लोट् लकार: )  विहाय (ल्यप् प्रत्यय: ) त्यक्त्वा  (क्त्वा प्रत्यय: )

प्रतिपदार्थ:

शतम् = 100  (hundred)

विहाय = giving up

भोक्तव्यम् = enjoyment has to be done

सहस्रम् = 1,000 (thousand)

स्नानमाचरेत् = bathing has to be done  (in sacred waters)
लक्षम् = 1,00,000 (lakh)

विहाय = giving up

दातव्यम् = charity has to be done

कोटिम् = 1,00,00,000 (crore)

त्यक्त्वा = giving up

हरिम् = Lord Krishna (Hari)

भजेत् = is to be worshipped.

 

तात्पर्यम्

Abandon or spend a hundred and eat your food, spend a thousand and take a bath, spend a lakh and give charity, and giving up 1 crore and remember God. (First one provides happiness to the body, the second one obtains punya for the happiness beyond the body, the third one is for the happiness of others and the fourth one is for eternal happiness).

 

(Another perspective is to consider the number to indicate the count of tasks that are to be given up:  Having abandoned a 100 things, eat; having abandoned a 1000 jobs, perform ablutions; having abandoned 100,000 chores, give charity; having abandoned a crore tasks, serve the Lord).

 

This sloka reminds us of the Tamil Poet Avvaiyar, who wrote “4 crores songs” in 4 verses with each verse indicating an action that is worth a crore, namely, (1) not entering the house of those who do not give respect, (2) not eating in the house where the host do not demonstrate hospitality, (3) having friendship only with good people even if offered a crore and (4) controlling the tongue even if offered many crores.

 

அவ்வையார் நூல்கள் – நாலு கோடிப் பாடல்கள்

ஔவையார் ஒரு சமயம் சில புலவர்களைக் காணச் சென்றபோது அப்புலவர்கள் கவலைதோய்ந்த முகத்தோடு காணப்படவே அதன் காரணத்தை வினவினார்.

“நாளைப் பொழுது விடிவதற்குள் நான்கு கோடிப் பாடல்கள்” இயற்றவேண்டும் என மன்னவன் ஆணையிட்டுள்ளான். அதனால் தான் கவலையடைந்துள்ளோம்” என்று அவர்கள் கூறினராம்.

இதைக்கேட்ட ஔவையார், “இவ்வளவுதானா, இதற்காகவா கவலை கொண்டுள்ளீர்கள்” என்று கூறி கோடி என்ற வார்த்தையை அடக்கிய 4 பாடல்களைக் சொன்னார். இதுவே நாலு கோடிப் பாடல்கள் எனப்படும்.

“மதியாதார் முற்றம் மதித்தொரு கால்சென்று
மிதியாமை கோடி பெறும்”

“உண்ணீர் உண்ணீரென்று உபசரியார் தம்மனையில்
உண்ணாமை கோடி பெரும்”

“கோடி கொடுப்பினும் குடிப்பிறந்தார் தம்முடனே
கூடுதலே கோடி பெறும்”

“கோடானு கோடி கொடுப்பினுந் தன்னுடைநாக்
கோடாமை கோடி பெறும்”

நாலு கோடிப் பாடல்கள் முற்றிற்று.

१९. श्लोक: — जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणां (महाभारतम् )

 

जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणां येषां पक्षे जनार्दनः।
यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः॥
पदविभाग:

जय:  अस्तु पाण्डुपुत्राणां येषां पक्षे जनार्दनः।
यतः कृष्ण: तत: धर्म: यत: धर्म: तत: जयः॥
अन्वय:

येषां पक्षे जनार्दनः  (अस्ति) (तेषां) पाण्डुपुत्राणां जय:  अस्तु ।

यतः कृष्ण: (अस्ति) तत: धर्म: (भवति) |  यत: धर्म: (अस्ति) तत: जयः  (भवति) |
 

पदपरिचय:

प्रथमा जय: जनार्दनः  कृष्ण: धर्म:
षष्ठी पाण्डुपुत्राणां येषां
सप्तमी पक्षे
अव्ययानि यतः तत:
क्रियापदम् अस्तु (लोट् of अस्ति in लट्)

 

सन्धि:

विसर्गः सन्धिः (उकार)

A visarga preceded by a ह्रस्व अकार and followed by either a ह्रस्व अकार or a मृदुव्यन्जनम् (3rd, 4th, 5th of each varga and य र ल व ह ) changes into उकार | Because of गुणसन्धि: , [अ or आ] + [ {इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} ] = [ए , ओ , अर् ],   अ + उ = ओ.
जयो अस्तु = जय: + अस्तु  अ+ : + अ = अ + उ + अ = ओ + अ

कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः   =  कृष्णस्तत: धर्म: यत: धर्मस्तत: जयः

 

पूर्वरुपसन्धि:

जयोऽस्तु = जय: + अस्तु   = जयो + अस्तु   {ए , ओ } + [अ] = {एऽ , ओऽ }

 

विसर्गः सन्धिः (सकारादेश) – When a visarga is followed by any of the letters च, छ, ट, ठ, त, थ, श, ष or स, it is replaced by सकार | If this सकार is followed by च, छ, or श, श्चुत्वसन्धि: also takes place and if followed by ट, ठ, or ष, ष्टुत्वसन्धि: also takes place.

धर्मस्तत: = धर्म:  +  तत:    and    कृष्णस्तत: = कृष्ण:  +  तत:

 

समास:

तत्पुरुष समासः

पाण्डुपुत्राणां = पाण्डोः पुत्रा: पाण्डुपुत्रा:  |  तेषां पाण्डुपुत्राणां |

 

प्रतिपदार्थ:

जय:  = Victory

अस्तु = Let it be

पाण्डुपुत्राणां = onto the sons of Pandu

येषां = on whose

पक्षे = side

जनार्दनः = Janaardhana or Krishna is present!
यतः = Because

कृष्ण: = Krishna (is there)

तत: = so

धर्म: = (there will be) Dharma

यत: = because of

धर्म: = Dharma or Righteousness

तत: = so

जय: = Victory (will be there).
तात्पर्यम्

Let success be on to the sons of Pāṇḍu (Pāṇḍavās), on whose side is Janārdana.
Where Krishna is, there is dharma and where dharma is, there is victory.

 

२०. श्लोक: — ईश्वरः सर्व भूतानाम्

८. श्लोक: — ईश्वरः सर्वभूतानां ( श्रीमद्भगवद्गीता 18.61) .

 

२१. श्लोक: — मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे (पञ्चतन्त्रम् / विक्रम-चरितम्)

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ |

यादृशी भावनां कुर्यात्सिद्धिर्भवति तादृशी  ||

(श्री-विष्णु-शर्म-विरचिते पञ्चतन्त्रम्     /     विक्रम-चरितम्  )

 

 

पदविभाग:

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे  दैवज्ञे भेषजे गुरौ ।

यादृशी भावनां कुर्यात् सिद्धि: भवति तादृशी ॥

 

अन्वय:

यादृशी भावनां मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे  दैवज्ञे भेषजे गुरौ (च) कुर्यात् तादृशी सिद्धि: भवति |

 

पदपरिचय:

द्वितीया भावनाम्
षष्ठी यस्य
सप्तमी मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे  दैवज्ञे भेषजे गुरौ
विशेषण – विशेष्यं यादृशी is विशेषणम् of भावना  ; तादृशी is विशेषणम् of सिद्धि ; both are in streelinga
क्रियापदम् कुर्यात् (विधिलिङ्ग लकार)

 

सन्धि:

विसर्गः सन्धिः (रेफ) – A visarga preceded by any vowel other than अ and आ and followed either by a vowel or a soft consonant (मृदुव्यन्जनम् – ग घ ङ ज झ ञ ड ढ ण द ध न ब भ म य र ल व ह ) is replaced by रेफ |
सिद्धिर्भवति = सिद्धि: + भवति Here visarga (:) is preceded by इ and is followed by भ.

 

प्रतिपदार्थ:

मन्त्रे – In the mantra

तीर्थे – in the holy place

द्विजे – in the brahmin

देवे – in god

दैवज्ञे – in the astrologer

भेषजे – in the doctor

गुरौ  – in the teacher

यादृशी – whatever

भावनां – attitude

कुर्यात् – a person has

सिद्धि – the result

भवति – will be

तादृशी – in the same way

 

तात्पर्यम्

Whatever attitude one has towards mantras or the magical chants; holy resorts; Brahmins; devotees; doctors; teachers; the success also occurs the same way.

 

२२. श्लोक: — यावद्वित्तोपार्जनसक्त: (भज गोविन्दम् – आदिशङ्कर: )

यावद्वित्तोपार्जनसक्तस्तावन्निजपरिवारो रक्तः .

पश्चाज्जर्जरभूते देहे वार्तां कोऽपि न पृच्छति गेहे

पदविभाग:

यावत् वित्त उपार्जन सक्त: तावत् निज परिवार: रक्तः .

पश्चात् जर्जरभूते देहे वार्तां क: अपि न पृच्छति गेहे

अन्वय:

यावत् वित्त उपार्जन सक्त: तावत् निज परिवार: रक्तः | पश्चात् यदा देह:  जर्जरभूत: भवति, तदा गेहे क: अपि वार्तां न पृच्छति |

 

पदपरिचय:

प्रथमा वित्त-उपार्जन-सक्त: , परिवार: , रक्तः , क:
द्वितीया वार्तां
सप्तमी जर्जरभूते देहे (सतिसप्तमी)  गेहे
अव्ययानि यावत् तावत् पश्चात् न अपि निज
क्रियापदम् पृच्छति

 

सन्धि:

गुणसन्धि:

[अ or आ] + [ {इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} ] = [ए , ओ , अर् ]

वित्तोपार्जन = वित्त उपार्जन  (अ + उ = ओ)

 

पूर्वरुपसन्धि:

{ए , ओ } + [अ] = {एऽ , ओऽ }

क: अपि

= क + उ+ अपि  (विसर्गः सन्धिः – उकार)

= को अपि  (गुणसन्धि:)

= कोऽपि (पूर्वरुपसन्धि: )

 

जश्त्वसन्धि:

यावद्वित्तो = यावत् वित्त  त् + अ = द् + अ = द

When a वर्गीयव्यञ्जनम् except ङ् ञ् ण् न् म् (वर्गपन्चमाक्षराणि) (i.e., the first 4 letters in the varga), which is at the end of a word (पदान्तम्), is followed either by a vowel or a soft consonant (i.e., the last 3 letters in the varga मृदुव्यञ्जनम् ), the last letter of the first word is replaced by the third letter of the same वर्ग |

पश्चात् जर्जरभूते = पश्चाद् जर्जरभूते (conti.)

 

श्चुत्वसन्धि:

पश्चात् जर्जरभूते

= पश्चाद् + जर्जरभूते (जश्त्वसन्धि: )

= पश्चाज्जर्जरभूते (श्चुत्वसन्धि:) When any of the letters from ( स् त् थ् द् ध् न् ) comes before or after any of the letters ( श् च् छ् ज् झ् ञ् ), those in the first set are replaced by appropriate ones in the second set.

 

अनुनासिका सन्धि:

तावन्निज = तावत् निज  when त् + न्, then त् becomes न् !

वर्गीयव्यन्जनम् + ङ् ञ् ण् न् म् (वर्गपञ्चमाक्षराणि) è वर्गीयव्यन्जनम् becomes वर्गपञ्चमाक्षरम् of that varga. This sandhi is compulsory when it is between a प्रकृति and a प्रत्यय that begins with अनुनासिकवर्ण.

 

विसर्गः सन्धिः (उकार)

A visarga preceded by a ह्रस्व अकार and followed by either a ह्रस्व अकार or a मृदुव्यन्जनम् (3rd, 4th, 5th of each varga and य र ल व ह ) changes into उकार | Because of गुणसन्धि: , [अ or आ] + [ {इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} ] = [ए , ओ , अर् ],   अ + उ = ओ.

परिवारो रक्तः = परिवार: रक्तः

क: अपि = को अपि (more sandhis)

 

विसर्गः सन्धिः (सकारादेश) – When a visarga is followed by any of the letters च, छ, ट, ठ, त, थ, श, ष or स, it is replaced by सकार | If this सकार is followed by च, छ, or श, श्चुत्वसन्धि: also takes place and if followed by ट, ठ, or ष, ष्टुत्वसन्धि: also takes place.

सक्तस्तावत् =  सक्त: तावत्

 

समास:

तत्पुरुष समासः

 

वित्त-उपार्जन-सक्त: = वित्तस्य उपार्जनम् वित्तोपार्जनम् | तस्मिन् सक्त: वित्तोपार्जनसक्त:

 

प्रतिपदार्थ:

यावत् – As long as

वित्त-उपार्जन-सक्त: – the capability to earn is present

तावत् – until then

निज परिवार: – your family members

रक्तः – remain attached

पश्चात् – later

जर्जरभूते देहे – (Satisaptami) When the body decays

गेहे – in the house

क: अपि न – no body

पृच्छति – asks

वार्तां – a kind enquiry

 

तात्पर्यम्

As long as you have wealth and are able to earn, your family is attached to you.  Later, when you live with a decrepit body, no one in the household utters a word to you.

 

२३. श्लोक: — का ते कान्ता (भज गोविन्दम् – आदिशङ्कर: )

का ते कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः|

कस्य त्वं कः कुत आयातस्तत्त्वं चिन्तय तदिह भ्रातः ||

का (तत्र) कान्ता कस्ते पुत्रः संसारोऽयमतीव विचित्रः|

कस्य त्वं (वा) कुत आयातस्तत्त्वं चिन्तय (तदिदम्) भ्रातः || (पुष्तके)

 

पदविभाग:

का ते कान्ता क: ते पुत्रः संसार: अयम् अतीव विचित्रः|

कस्य त्वं कः कुत: आयात: तत्त्वं चिन्तय तत् इह भ्रातः ||

 

अन्वय:

ते कान्ता का? ते पुत्रः क:? संसार: अयम् अतीव विचित्रः|

कस्य त्वं ? कः? कुत: आयात:? इह तत् तत्त्वं चिन्तय, हे भ्रातः ||

 

पदपरिचय:

प्रथमा कान्ता का पुत्रः क: संसार: विचित्रः अयम् आयात:
सम्भोदन प्रथमा भ्रातः
द्वितीया तत् तत्त्वं
षष्ठी ते कस्य
अव्ययानि कुत: इह
विशेषण – विशेष्यं अतीव
क्रियापदम् चिन्तय

 

सन्धि:

जश्त्वसन्धि:

तत् इह = तदिह  त् + इ = द् + इ = दि

When a वर्गीयव्यञ्जनम् except ङ् ञ् ण् न् म् (वर्गपन्चमाक्षराणि) (i.e., the first 4 letters in the varga), which is at the end of a word (पदान्तम्), is followed either by a vowel or a soft consonant (i.e., the last 3 letters in the varga मृदुव्यञ्जनम् ), the last letter of the first word is replaced by the third letter of the same वर्ग |

 

बहव: संधय: –

संसार: अयम्

= संसार + उ + अयम्  (विसर्गः सन्धिः उकार)

A visarga preceded by a ह्रस्व अकार and followed by either a ह्रस्व अकार or a मृदुव्यन्जनम् (3rd, 4th, 5th of each varga and य र ल व ह ) changes into उकार |

= संसार् + ओ + अयम्  (गुणसन्धि: )
[अ or आ] + [{इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} ] = [ए , ओ , अर् ]

= संसार् + ओ + ऽ + यम्  (पूर्वरुपसन्धि: )

{ए , ओ } + [अ] = {एऽ , ओऽ }

= संसारोऽयम्

 

विसर्गः सन्धिः (लोप: ) –

कुत: आयात: = कुत आयात:   [अ] + : + [~अ] = [अ] + “ “ + [~अ]
The visarga preceded by अकार and followed by any vowel except ह्रस्व अकार disappears.

 

विसर्गः सन्धिः (सकारादेश) – When a visarga is followed by any of the letters च, छ, ट, ठ, त, थ, श, ष or स, it is replaced by सकार | If this सकार is followed by च, छ, or श, श्चुत्वसन्धि: also takes place and if followed by ट, ठ, or ष, ष्टुत्वसन्धि: also takes place.

क: ते  = कस्ते

आयात: तत्त्वं = आयातस्तत्त्वं

समास:

 

प्रतिपदार्थ:

का ते कान्ता? – who is your wife?

क: ते पुत्रः? – who is your son?

संसार: अयम्  – this wordly life

अतीव विचित्रः – (is) very wonderful.

कस्य त्वं? – whose are you?

कः? – who are you?

कुत आयात:?  – from where have you come?

चिन्तय – think of

तत् – that

तत्त्वं –  truth

इह – in here

भ्रातः – brother

 

तात्पर्यम्

Who is your wife? Who is your son? This Samsara is very wonderful. Of whom are you? Who are you? From where have you come? Think of that Truth, O brother!

 

२४. श्लोक: — शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ (भज गोविन्दम् – आदिशङ्कर: )

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ |

भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छस्यचिराद्यदि विष्णुत्वम् ||

 

पदविभाग:

शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ |

भव समचित्तः सर्वत्र त्वं वाञ्छसि अचिरात् यदि विष्णुत्वम् ||

 

अन्वय:

यदि त्वं अचिरात् विष्णुत्वम् वाञ्छसि (तर्हि) सर्वत्र समचित्तः भव | शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ च विग्रहसन्धौ यत्नं मा कुरु |

 

पदपरिचय:

प्रथमा त्वं समचित्तः
द्वितीया विष्णुत्वम्
तृतीया  
चतुर्थि  
पञ्चमी  
षष्ठी  
सप्तमी  
अव्ययानि यदि अचिरात् सर्वत्र
विशेषण – विशेष्यं  
क्रियापदम् वाञ्छसि (lat lakaar – madyama purushah)

भव (lot lakaar madyama purushah)

 

सन्धि:

बहव: संधय: –

वाञ्छसि अचिरात् यदि

= वाञ्छस् + य + चिरात् यदि  इ + अ = य (यण् सन्धि: )

If इ, उ, ऋ, लृ  are followed by any vowel expect themselves, they are replaced by य, व, र, and  ल respectively.

वाञ्छस्यचिरात् यदि

= वाञ्छस्यचिरा+ द् + यदि  त् + अ = द् + अ = द (जश्त्वसन्धि: )

When a वर्गीयव्यञ्जनम् except ङ् ञ् ण् न् म् (वर्गपन्चमाक्षराणि) (i.e., the first 4 letters in the varga), which is at the end of a word (पदान्तम्), is followed either by a vowel or a soft consonant (i.e., the last 3 letters in the varga मृदुव्यञ्जनम् ), the last letter of the first word is replaced by the third letter of the same वर्ग |

= वाञ्छस्यचिराद्यदि

 

समास:

?

 

प्रतिपदार्थ:

यदि – if

त्वं – you

अचिरात् – soon

विष्णुत्वम् – vishnuhood

वाञ्छसि – desire

सर्वत्र – in all places (i.e., at all times)

भव – be

समचित्तः – even-minded

शत्रौ – with enemy

मित्रे – with friend

पुत्रे – with son (or daughter)

बन्धौ – with a relative

मा कुरु – don’t do

यत्नं – endeavour

विग्रहसन्धौ – for fight or for friendship

 

तात्पर्यम्

Spend no effort for fight or friendship with an enemy, a friend, a son or a relative.   [You should be] even-minded at all times, if you want to attain Vishnuhood soon.

 

२५. श्लोक: — येन केन प्रकारेण (योग वाशिष्ठ महारामायण)

येन केन प्रकारेण यस्य कस्यापि देहीनः।
संतोषं जनयेत्प्राज्ञस्तदेवेश्वरपूजनम्।।

 

पदविभाग:

येन केन प्रकारेण यस्य कस्य अपि देहीनः।
संतोषं जनयेत् प्राज्ञः तत् एव ईश्वरपूजनम्।।

 

अन्वय:

प्राज्ञः येन केन प्रकारेण यस्य कस्य अपि देहीनः संतोषं जनयेत् | तत् एव ईश्वरपूजनम्।

 

पदपरिचय:

प्रथमा प्राज्ञः  तत्  ईश्वरपूजनम्
द्वितीया संतोषं
तृतीया येन केन प्रकारेण
षष्ठी यस्य कस्य देहीनः (देहिन् – देही देहिनौ देहिन: )
अव्ययानि अपि  एव
क्रियापदम् जनयेत् (विधिलिङ्ग)

 

सन्धि:

सवर्णदीर्घसन्धि:

कस्य अपि  = कस्यापि    अ + आ = आ

[अ or आ] + [अ or आ] = आ,  (similarly for {इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} )

 

गुणसन्धि:

तदेव + ईश्वरपूजनम् = तदेवेश्वरपूजनम्  अ + ई = ए

[अ or आ] + [ {इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} ] = [ए , ओ , अर् ]

जश्त्वसन्धि:

तत् एव = तदेव   त् + ए = द् + ए = दे

When a वर्गीयव्यञ्जनम् except ङ् ञ् ण् न् म् (वर्गपन्चमाक्षराणि) (i.e., the first 4 letters in the varga), which is at the end of a word (पदान्तम्), is followed either by a vowel or a soft consonant (i.e., the last 3 letters in the varga मृदुव्यञ्जनम् ), the last letter of the first word is replaced by the third letter of the same वर्ग |

 

विसर्गः सन्धिः (सकारादेश) –

प्राज्ञः तत् = प्राज्ञस्तत्

When a visarga is followed by any of the letters च, छ, ट, ठ, त, थ, श, ष or स, it is replaced by सकार | If this सकार is followed by च, छ, or श, श्चुत्वसन्धि: also takes place and if followed by ट, ठ, or ष, ष्टुत्वसन्धि: also takes place.

 

समास:

तत्पुरुष समासः

ईश्वरपूजनम् = ईश्वरस्य पूजनम्

 

प्रतिपदार्थ:

प्राज्ञः जनयेत् = Let the wise men produce

येन केन प्रकारेण = somehow or the other

यस्य कस्य अपि = any body’s

देहीनः = for the ones who have body (i.e., people’s)

संतोषं = happiness

तत् = That

एव = only

ईश्वरपूजनम् = is the worship of God

 

तात्पर्यम्

Let the wise men produce happiness, somehow or the other, for any body. That only is the worship of God. i.e., creating happiness in the hearts of people is the real worship of the divine.

२६. श्लोक: — सर्वभूतस्थामात्मानं (श्रीमद्भगवद्गीता 6.29)

सर्वभूतस्थामात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि |

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ||

 

पदविभाग:

सर्वभूतस्थाम् आत्मानं सर्वभूतानि च आत्मनि |

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ||

 

अन्वय:

योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः आत्मानं सर्वभूतस्थाम् आत्मनि च सर्वभूतानि ईक्षते |

 

पदपरिचय:

प्रथमा योगयुक्तात्मा समदर्शनः सर्वभूतानि (बहुवचनम्)
द्वितीया आत्मानं
सप्तमी आत्मनि (एकवचनम्)
अव्ययानि सर्वत्र च
विशेषण – विशेष्यं सर्वभूतस्थाम् आत्मानं
क्रियापदम् ईक्षते (लट् आत्मनेपदी)

 

सन्धि:

सवर्णदीर्घसन्धि:

च आत्मनि = चात्मनि ( अ + आ = आ )

 

समास:

सर्वभूतानि = सर्वाणि भूतानि – कर्मधारय: 

सर्वभूतस्थम् =  सर्वभूतेषु तिष्टति इति सर्वभुतस्थ:   – कर्तरि क्प्रत्यय: उपपदसमास: च

योगयुक्त: = योगेन युक्त: – तृतीया तत्पुरुष समासः

योगयुक्तात्मा =  योगयुक्त: आत्मा यस्य स:  – बहुव्रीहिः

समदर्शनः  = समं दर्शनं यस्य स: – बहुव्रीहिः

 

Karmadhāraya (Appositional) : This type is characterized by its two members being declined in the same case if the compound were to be dissolved. The first member or attributive is in apposition to the second member. The compound “Puruṣadevaḥ” (A person who is like God) is a good example of a Karmadhāraya compound (puruṣa=person and devaḥ=God). … Dvigu compounds are included under the Karmadhāraya category. They are Karmadhāraya or Appositional compounds in which the attributive member (the first) is a numeral. The compound “Tribhuvanam” (The three worlds) is a good example of a Dvigu compound (trí=three and bhuvanam=world). Yes, it is in singular despite it should be in plural number. This is so because the compound indicates an aggregate of things.

 

प्रतिपदार्थ:

सर्वभूतस्थाम् –situated in all beings;

आत्मानं –the Supersoul

सर्व –all

भूतानि –entities

च –also

आत्मनि –in the self

ईक्षते –does see

योगयुक्तात्मा –one who is dovetailed in Yoga

सर्वत्र –everywhere

समदर्शनः  –seeing equally.

 

तात्पर्यम्

A true yogi observes Me in all beings, and also sees every being in Me. Indeed, the self-realized man sees Me everywhere.

 

२७. श्लोक: — सुखितोऽस्मि सुखापन्ने (काकभुजन्ड महर्षी)

सुखितोऽस्मि सुखापन्ने, दुःखितो दुःखिते जने |

सर्वस्य प्रियमित्रं च, तेन जीवाम्यनामय: ||

 

पदविभाग:

सुखित: अस्मि सुख आपन्ने, दुःखित: दुःखिते जने |

सर्वस्य प्रियमित्रं च, तेन जीवामि अनामय: ||

 

अन्वय:

(यत: ) सुख आपन्ने सुखित: अस्मि | दुःखिते जने दुःखित: (अस्मि) |  सर्वस्य प्रियमित्रं च (अस्मि) | तेन अनामय: जीवामि |

 

पदपरिचय:

प्रथमा सुखित: दुःखित: प्रियमित्रं अनामय:
तृतीया तेन
षष्ठी सर्वस्य
सप्तमी सुखापन्ने,
दुःखिते जने  (सति सप्तमी — यदा जन: दुःखित: भवन्ति तदा ….)
अव्ययानि
क्रियापदम् अस्मि  जीवामि

 

सन्धि:

बहव: संधय: –

सुखित: अस्मि

= सुखित + उ + अस्मि (विसर्गः सन्धिः उकार)

A visarga preceded by a ह्रस्व अकार and followed by either a ह्रस्व अकार or a मृदुव्यन्जनम् (3rd, 4th, 5th of each varga and य र ल व ह ) changes into उकार |

= सुखित + ओ + अस्मि (गुणसन्धि: )
[अ or आ] + [{इ, ई}, {उ, ऊ}, {ऋ ॠ} ] = [ए , ओ , अर् ]

= सुखित + ओ + ऽ + स्मि  (पूर्वरुपसन्धि: )

{ए , ओ } + [अ] = {एऽ , ओऽ }

= सुखितोऽस्मि

 

सवर्णदीर्घसन्धि:

सुख आपन्ने  अ + आ = आ

= सुखापन्ने

 

विसर्गः सन्धिः उकार, गुणसन्धि:

दुःखित: दुःखिते

= दुःखितो दुःखिते

 

यण् सन्धि:

जीवामि अनामय:

= जीवाम्यनामय:              इ + अ = यु

If इ, उ, ऋ, लृ  are followed by any vowel expect themselves, they are replaced by य, व, र, and  ल respectively.

 

समास:

प्रियमित्रम् = प्रिय: असौ मित्रं च प्रियमित्रम् | (कर्मधारी)

 

प्रतिपदार्थ:

सुखित: अस्मि = I am happy

सुख आपन्ने = When I look at happy people

दुःखित: = I am sad

दुःखिते जने = when I look at suffering people

सर्वस्य प्रियमित्रं च = I am a dear friend to all

तेन जीवामि अनामय: = By living this way, I am having a long healthy life.

 

तात्पर्यम्

मैं सुखा के साथ सुखी हूँ और दुखी के साथ दुखी, सभी का मित्र हूँ | इस प्रकार निर्मल और नीरोग जीवन व्यतीत करता हूँ ।

 

I am happy with happy people and sad with sad people. I am a dear friend of all. In this way, I am living a long healthy life.

 

२८. श्लोक: — करोमीशोऽपि नाक्रान्तिं (काकभुजन्ड महर्षी)

करोमीशोऽपि नाक्रान्तिं, परतापेन खेदवान्

दरिद्रोऽपि न वाञ्छामि, तेन जीवाम्यनामय: ||

 

पदविभाग:

करोमि ईश: अपि न आक्रान्तिं, परतापेन खेदवान्

दरिद्र: अपि न वाञ्छामि, तेन जीवामि अनामय: ||

 

अन्वय:

ईश: अपि न आक्रान्तिं करोमि | परतापेन खेदवान् | दरिद्र: अपि न वाञ्छामि | तेन जीवाम्यनामय: |

पदपरिचय:

प्रथमा अयम् बन्धु: पर: अन्यत:  अनामय:
सम्भोदन प्रथमा ब्रह्मन्
तृतीया तेन
षष्ठी मम
अव्ययानि च इति न
क्रियापदम् जानामि,   जीवामि

 

प्रतिपदार्थ:

ईश: अपि – even though I am the master

न आक्रान्तिं करोमि – I will not encroach in another person’s life

परतापेन खेदवान् – I will feel sad when I see others suffer. (I will not cause them any suffering).

दरिद्र: अपि – Even if I am a poor man

न वाञ्छामि – I will not long for other’s possessions.

तेन जीवाम्यनामय: – Hence I am able to live long.

 

तात्पर्यम्

Even though I am the master, I will not encroach in another person’s life. I will feel sad when I see others suffer. (I will not cause them any suffering). Even if I am a poor man, I will not long for other’s possessions. Hence I am able to live long.

 

२९. श्लोक: — अयं बन्धु: परश्चायं (काकभुजन्ड महर्षी)

अयं बन्धु: , परश्चायं, ममायमयमन्यत: |

इति ब्रह्मन्न जानामि, तेन जीवाम्यनामय: ||

 

पदविभाग:

अयं बन्धु: पर: च अयं, मम अयम् , अयम् अन्यत: |

इति ब्रह्मन् न जानामि, तेन जीवामि अनामय: ||

 

अन्वय:

ब्रह्मन् ! अयं बन्धु: अयं पर: च, मम अयम् , अन्यत: अयम् इति न जानामि  | तेन अनामय: जीवामि |

 

पदपरिचय:

प्रथमा ईश: खेदवान् दरिद्र: अनामय:
द्वितीया आक्रान्तिं
तृतीया परतापेन तेन
अव्ययानि अपि न
क्रियापदम् करोमि वाञ्छामि  जीवामि

समास:

परतापेन = परस्य ताप: परताप: | तेन परतापेन |

 

प्रतिपदार्थ:

अयं बन्धु: – This is my well-wisher

पर: च अयं – This is another person

मम अयम् – This is mine

अयम् अन्यत:  – This is someother place

इति – this (differentiation)

ब्रह्मन् – Hey Brahmin,

न जानामि – I do not know

तेन जीवामि अनामय: – Hence I am able to live long.

 

तात्पर्यम्

Hey Brahmin! I do not know to differentiate between a well-wisher and another person or those who are mine and those who are not, Hence I am able to live long.

३०. श्लोक: — जरामरणदु:खेषु राज्यलाभसुखेषु (काकभुजन्ड महर्षी)

जरामरणदु:खेषु राज्यलाभसुखेषु च |

न बिभेमि, न हृष्यामि, तेन जीवाम्यनामय: ||

पदविभाग:

जरामरणदु:खेषु राज्यलाभसुखेषु च |

न बिभेमि, न हृष्यामि, तेन जीवामि अनामय: ||

अन्वय:

जरामरणदु:खेषु न बिभेमि | राज्यलाभसुखेषु न हृष्यामि च | तेन जीवामि अनामय: |

पदपरिचय:

प्रथमा अनामय:
तृतीया तेन
सप्तमी जरामरणदु:खेषु राज्यलाभसुखेषु
अव्ययानि न च
क्रियापदम् बिभेमि  हृष्यामि  जीवामि

 

समास:

जरामरणदु:खेषु = जराया: मरणस्य च दु:खानि जरामरणदु:खानि | तेषु जरामरणदु:खेषु |
जरा च मरणं च जरामरणे | ते एव दु:खे जरामरनदु:खे | तेषु जरामरणदु:खेषु |

राज्यलाभसुखेषु = राज्यस्य  लाभस्य च सुखानि राज्यलाभसुखानि| तेषु राज्यलाभसुखेषु |

 

प्रतिपदार्थ:

जरामरणदु:खेषु  न  बिभेमि – I do not fear the unhappiness caused by old age and death.

च – and

राज्यलाभसुखेषु न हृष्यामि  – I do not enjoy the happiness caused by royalty and other gains.

तेन जीवामि अनामय: – Hence I am able to live long.

 

तात्पर्यम्

I do not fear the unhappiness caused by old age and death. And I do not enjoy the happiness caused by royalty and other gains. Hence I am able to live long.

३१. श्लोक: —  किमद्य मम संपन्नं (काकभुजन्ड महर्षी)

किमद्य मम संपन्नं, प्रातर्वा भविता पुन: |

इति चिन्तज्वरो नास्ति, तेन जीवाम्यनामय: ||

 

पदविभाग:

किम् अद्य मम संपन्नं, प्रात: वा भविता पुन: |

इति चिन्तज्वर: नास्ति, तेन जीवाम्यनामय: ||

 

अन्वय:

किम् अद्य मम संपन्नं, पुन: प्रात: वा भविता इति चिन्तज्वर: नास्ति, तेन जीवाम्यनामय: |

 

पदपरिचय:

प्रथमा किम् संपन्नं   चिन्तज्वर:   अनामय:
द्वितीया तेन
षष्ठी मम
अव्ययानि अद्य पुन: प्रात: वा इति न
क्रियापदम् भविता (लुट्)  अस्ति  जीवामि

 

प्रतिपदार्थ:

किम् अद्य मम संपन्नं – What is my accumulated wealth today?

पुन: प्रात: वा भविता – Will it again become morning ?

इति चिन्तज्वर: नास्ति – I do not have the fever of worry about this.

तेन जीवाम्यनामय: – Hence I am able to live long.

 

तात्पर्यम्

I do not have the fever of worry about things regarding present and future, like “What is my accumulated wealth today?” and “Will it again become morning?” Hence I am able to live long.

३२. श्लोक: — सुभाषितमयैर्द्रव्यै:

सुभाषितमयैर्द्रव्यै: संग्रहं न करोति य:

स तु प्रस्तावयज्ञेषु किं प्रदास्यति दक्षिणाम् |

 

पदविभाग:

सुभाषितमयै: द्रव्यै: संग्रहं न करोति य:

स: तु प्रस्तावयज्ञेषु किं प्रदास्यति दक्षिणाम् |

 

अन्वय:

य: सुभाषितमयै: द्रव्यै:  संग्रहं न करोति स: प्रस्तावयज्ञेषु तु किं प्रदास्यति दक्षिणाम् |

 

पदपरिचय:

प्रथमा य: स: किं
सम्भोदन प्रथमा संग्रहं
द्वितीया दक्षिणाम्
तृतीया सुभाषितमयै: द्रव्यै:
चतुर्थि  
पञ्चमी  
षष्ठी  
सप्तमी  
अव्ययानि न तु
विशेषण – विशेष्यं सुभाषितमयै: द्रव्यै:
क्रियापदम् करोति  प्रस्तावयज्ञेषु प्रदास्यति (future)

 

समास:

प्रस्तावयज्ञेषु = प्रस्ताव: एव यज्ञ: प्रस्तावयज्ञ: | तेषु प्रस्तावयज्ञेषु

 

प्रतिपदार्थ:

य: संग्रहं न करोति – whoever has not gathered

सुभाषितमयै: द्रव्यै: – the subhashitaa substances

स: किं प्रदास्यति दक्षिणाम् –  What can he offer as reply

प्रस्तावयज्ञेषु तु – in a debate of words

 

तात्पर्यम्

A good speaker always includes good quotes in his speech. If a person has not gathered the subhashitaas, he will not be

३३. श्लोक: — सुभाषितेन गीतेन

सुभाषितेन गीतेन युवतीनां च लीलया

यस्य न द्रवते चित्तं स वै मुक्तोऽथवा पशु: |

 

पदविभाग:

सुभाषितेन गीतेन युवतीनां च लीलया

यस्य न द्रवते चित्तं स: वै मुक्त: अथवा पशु:

 

अन्वय:

यस्य चित्तं सुभाषितेन गीतेन युवतीनां लीलया च न द्रवते स: वै मुक्त: अथवा पशु:

 

पदपरिचय:

प्रथमा चित्तं स: मुक्त: पशु:
तृतीया सुभाषितेन गीतेन लीलया
षष्ठी यस्य  युवतीनां
अव्ययानि च न वै अथवा
क्रियापदम् द्रवते

 

प्रतिपदार्थ:

स: यस्य चित्तं – He whose mind

न द्रवते – does not melt / dissolve

सुभाषितेन गीतेन – in subhashitam, in songs

युवतीनां लीलया च – and in the plays of young women

वै मुक्त: अथवा पशु: – is either a liberated soul or is an animal

 

तात्पर्यम्

Every man, who is neither a liberated soul nor an animal, will have feelings for these three things – Subhashitam, Songs and the plays of young women.

३४. श्लोक: —  नायं प्रयाति विकृतिं

नायं प्रयाति विकृतिं निरसो न य: स्यान्न क्षीयते बहुजनैर्नितरां निपीतो

जाड्यं निहन्ति, रुचिमेति, करोति तृप्तिं नूनं सुभाषितरसोऽन्यरसातिशायी |

 

पदविभाग:

न अयं प्रयाति विकृतिं निरस: न य: स्यात् न क्षीयते बहुजनै: नितरां निपीत:

जाड्यं निहन्ति रुचिम् एति करोति तृप्तिं नूनं सुभाषितरस: अन्यरस अतिशायी |

 

अन्वय:

य: अयं सुभाषितरस: न विकृतिं प्रयाति न निरस: स्यात् बहुजनै: नितरां निपीत: (अपि) न क्षीयते जाड्यं निहन्ति रुचिम् एति तृप्तिं करोति नूनं (स: ) अन्यरस अतिशायी |

 

पदपरिचय:

प्रथमा य: अयं सुभाषितरस: निरस: अन्यरस-अतिशायी निपीत:
द्वितीया विकृतिं जाड्यं रुचिम् तृप्तिं
तृतीया बहुजनै:
अव्ययानि न नूनं  नितरां
क्रियापदम् प्रयाति स्यात् (लिङ) क्षीयते निहन्ति एति करोति

 

समास:

सुभाषितरस: – सुभाषितमेव रस: सुभाषितरस:

अतिशायी – अतिशयं यस्य अस्ति स: अतिशायी

 

प्रतिपदार्थ:

य: अयं सुभाषितरस:  – whoever this nectar of subhashitas

न विकृतिं प्रयाति – does not under go change

न निरस: स्यात् – does not become tasteless

बहुजनै: नितरां निपीत: (अपि) न क्षीयते – even if it is continuously drunk by many people, it does not become less

जाड्यं निहन्ति – relieves inactivity

रुचिम् एति – induces the  interest

तृप्तिं करोति – gives satisfaction

नूनं (स: ) अन्यरस अतिशायी – indeed, it is better than any other nectar

 

तात्पर्यम्

The nectar of subhashitas does not under go changes. It does not lose its taste. Even if it is continuously drunk by many people, it does not become less. It relieves inactivity. Not just that, it induces the interest. Also it gives satisfaction. Indeed, it is better than any other nectar.

३५. श्लोक: — खिन्नं चापि सुभाषितेन रमते

खिन्नं चापि सुभाषितेन रमते स्त्रीयं मन: सर्वदा

श्रुत्वान्यस्य सुभाषितं खलु मन: श्रोतुं पुनर्वाञ्छति

अज्ञाञ्ज्ञानावतोऽप्यनेन हि वशीकर्तुम् समर्थो भवेत्

कर्तव्यो हि सुभाषितस्य मनुजैरावश्यक: संग्रह:

 

पदविभाग:

खिन्नं च अपि सुभाषितेन रमते स्त्रीयं मन: सर्वदा

श्रुत्वा अन्यस्य सुभाषितं खलु मन: श्रोतुं पुन: वाञ्छति

अज्ञान् ज्ञानावत: अपि अनेन हि वशीकर्तुम् समर्थ: भवेत्

कर्तव्य: हि सुभाषितस्य मनुजै: अवश्यक: संग्रह:

 

अन्वय:

खिन्नं च अपि स्त्रीयं मन: सर्वदा सुभाषितेन रमते | श्रुत्वा अन्यस्य सुभाषितं खलु मन: श्रोतुं पुन: वाञ्छति | ज्ञानावत: अज्ञान् अपि अनेन हि वशीकर्तुम् समर्थ: भवेत् | मनुजै: सुभाषितस्य संग्रह:  हि अवश्यक: कर्तव्य: |

 

पदपरिचय:

प्रथमा खिन्नं मन:  ज्ञानावत: संग्रह: कर्तव्य:
द्वितीया सुभाषितं अज्ञान् समर्थ:
तृतीया सुभाषितेन मनुजै: अनेन
षष्ठी अन्यस्य सुभाषितस्य
अव्ययानि च अपि सर्वदा खलु पुन: हि स्त्रीयं
विशेषण – विशेष्यं अवश्यक: कर्तव्य:,  खिन्नं मन:
क्रियापदम् रमते श्रुत्वा श्रोतुं वाञ्छति वशीकर्तुम् भवेत्

 

प्रतिपदार्थ:

खिन्नं च अपि – even when one is sad

स्त्रीयं मन: – in one’s own mind

सर्वदा – always

सुभाषितेन रमते – he feels happy due to Subhashitaas

श्रुत्वा अन्यस्य सुभाषितं – When Subhashitaas being told by someone are heard,

खलु मन: श्रोतुं पुन: वाञ्छति – indeed, the mind wants to hear it again.

ज्ञानावत: अज्ञान् अपि अनेन हि वशीकर्तुम् समर्थ: भवेत् – Indeed, a person can become capable of attracting even the knowledgeable people and the illiterates by using Subhashitaas

मनुजै: सुभाषितस्य संग्रह:  हि अवश्यक: कर्तव्य: – This act of collection of Subhashitaas is indeed necessary for people to do.

 

तात्पर्यम्

This act of collection of Subhashitaas is indeed necessary for people to do. Even when one is sad in one’s own mind always he feels happy due to Subhashitaas. When Subhashitaas being told by someone are heard, indeed, the mind wants to hear it again. Indeed, a person can become capable of attracting even the knowledgeable people and the illiterates by using Subhashitaas.

३६. श्लोक: — प्रथमे नार्जिता विद्या

प्रथमे नार्जिता विद्या द्वितीये नार्जिता धनम्

तृतीये न तपस्तप्तं चतुर्थे किं करिष्यति

 

Another version ( तृतीये नार्जितं पुण्यं)

 

पदविभाग:

प्रथमे न आर्जिता विद्या द्वितीये न आर्जिता धनम्

तृतीये न तपस्तप्तं चतुर्थे किं करिष्यति

 

अन्वय:

(य: ) प्रथमे न आर्जिता विद्या द्वितीये न आर्जिता धनम् तृतीये न तपस्तप्तं (स: ) चतुर्थे किं करिष्यति

 

पदपरिचय:

प्रथमा आर्जिता विद्या धनम् तप:
द्वितीया किं
सप्तमी प्रथमे द्वितीये तृतीये चतुर्थे
अव्ययानि
विशेषण – विशेष्यं आर्जिता विद्या, आर्जिता धनम्, तप्तं तप:
क्रियापदम् करिष्यति, तप्तं (like कृतं ?)

 

प्रतिपदार्थ:

प्रथमे न आर्जिता विद्या  – The knowledge that is not gained in the first stage of the  life (say upto 25 years)

द्वितीये न आर्जिता धनम् – The wealth that is not gathered in the second stage of the life (say from 25 to 50 years)

तृतीये न तप्तं तप:  –  The austerity that is not pracised in the third stage of the life (say from 50 to 75 years)

चतुर्थे किं करिष्यति – What will he do in the fourth stage of the life (say from 75 to 100 years).

 

तात्पर्यम्

A person has to gain knowledge in the first stage (25 years) of life. Wealth is to be gathered in the second stage of life. The austerities are to be performed in the third stage of life. A person who does not do these properly in the right stage will not have anything to do in the fourth stage and will undergo suffering.

३७. श्लोक:  — सुवर्णपुष्पितां पृथ्वीं (पञ्चतंत्र, मित्रभेद)

सुवर्णपुष्पितां पृथ्वीं विचिन्वन्ति नरास्त्रयः |

शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ||

 

पदविभाग:

सुवर्णपुष्पितां पृथ्वीं विचिन्वन्ति नरा: त्रयः |

शूर: च कृतविद्य: च य: च जानाति सेवितुम् ||

 

अन्वय:

य: शूर: (भवति) च य: कृतविद्य: (भवति) च य: सेवितुम् जानाति, (ते) त्रयः नरा: सुवर्णपुष्पितां पृथ्वीं विचिन्वन्ति |

पदपरिचय:

प्रथमा य: शूर: कृतविद्य: त्रयः नरा:
द्वितीया सुवर्णपुष्पितां पृथ्वीं
अव्ययानि
विशेषण – विशेष्यं सुवर्णपुष्पितां पृथ्वीं
क्रियापदम् सेवितुम् जानाति विचिन्वन्ति

समास:

कृतविद्य: = कृता विद्या येन स: कृतविद्य:

प्रतिपदार्थ:

य: शूर: (भवति) च – He who is a brave person and

य: कृतविद्य: (भवति) च – he who is a learned person and

य: सेवितुम् जानाति, – he who knows to serve

(ते) त्रयः नरा: – these three people

सुवर्णपुष्पितां पृथ्वीं विचिन्वन्ति – will hit gold (happiness) in this world

 

तात्पर्यम्

Three kinds of people in this world will hit gold (happiness) – the brave, the wise and a person who knows the art of service. – Panchatantra

३८. श्लोक:  – विषादप्यमृतं

विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् ।
नीचादप्युत्तमां विदयां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥

 

पदविभाग:

विषात् अपि  अमृतं ग्राह्यं अमेध्यात् अपि काञ्चनम् ।
नीचात् अपि  उत्तमां विदयां स्त्रीरत्नं दुष्कुलात् अपि ॥

 

अन्वय:

विषात् अपि  अमृतं ग्राह्यं | अमेध्यात् अपि काञ्चनं ग्राह्यं |
नीचात् अपि  उत्तमां विदयां ग्राह्यं | दुष्कुलात् अपि स्त्रीरत्नं ग्राह्यं |

 

पदपरिचय:

द्वितीया अमृतं काञ्चनं उत्तमां विदयां स्त्रीरत्नं
पञ्चमी विषात् अमेध्यात् नीचात् दुष्कुलात्
अव्ययानि अपि
विशेषण – विशेष्यं उत्तमां विदयां
क्रियापदम् ग्राह्यं

 

प्रतिपदार्थ:

विषात् अपि  अमृतं ग्राह्यं – Even from poison extract nectar

अमेध्यात् अपि काञ्चनं ग्राह्यं  – wash and take back gold if it has fallen in filth
नीचात् अपि  उत्तमां विदयां ग्राह्यं – receive the highest knowledge from a low born person;

दुष्कुलात् अपि स्त्रीरत्नं ग्राह्यं – accept a girl possessing virtuous qualities (stri-ratna) even if she be born in a disreputable family.

 

तात्पर्यम्

Even from poison extract nectar, wash and take back gold if it has fallen in filth, receive the highest knowledge from a low born person; so also accept a girl possessing virtuous qualities (stri-ratna) even if she be born in a disreputable family.

३९. श्लोक: – मातेव रक्षति

मातेव रक्षति पितेव हिते नियुंक्त्ते

कान्तेव चापि रमयत्यपनीय खेदम् |

लक्ष्मीं तनोति वितनोति च दिक्षु कीर्ति

किं किं न साधयति कल्पलतेव विद्या ॥

 

Another version –  च अभिरम्यति

 

पदविभाग:

माता इव रक्षति,  पिता इव हिते नियुंक्त्ते

कान्ता इव च अपि रमयति अपनीय खेदम् |

लक्ष्मीं तनोति वितनोति च दिक्षु कीर्ति

किं किं न साधयति कल्पलता इव विद्या ॥

 

अन्वय:

विद्या माता इव रक्षति |  पिता इव हिते नियुंक्त्ते | कान्ता इव खेदम् अपनीय रमयति |

लक्ष्मीं तनोति | च दिक्षु कीर्ति वितनोति | विद्या कल्पलता इव किं किं न साधयति ?

 

तात्पर्यम्

 

हिते = in beneficial endeavours

नियुङ्क्ते = direct towards

(अपनीय) अपनयति = take away

खेदम् = sadness

 

Knowledge protects like a mother; direct towards beneficial endeavours like a father; like a wife takes away sadness and pleases; enables gaining wealth; spreads the fame in all four directions; Like the kalpalatha tree, what all aren’t achieved by means of Knowledge?

विद्या माता की तरह रक्षण करती है, पिता की तरह हित करती है, पत्नी की तरह थकान दूर करके मन को रीझाती है, शोभा प्राप्त कराती है, और चारों दिशाओं में कीर्ति फैलाती है । सचमुच, कल्पवृक्ष की तरह यह विद्या क्या क्या सिद्ध नहि करती ?

४०. श्लोक: – क्षणशः कणशश्चैव

क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ।
क्षणत्यागे कुतो विद्या कणत्यागे कुतो धनम् ||

पदविभाग:

क्षणशः कणशः च एव विद्याम् अर्थम् च साधयेत् ।

क्षणत्यागे कुतः विद्या कणत्यागे कुतः धनम् ॥

 

अन्वय:

क्षणशः विद्यां कणशः अर्थं च साधयेत्, (यतः) क्षणत्यागे विद्या कुतः? कणत्यागे धनं कुतः?

प्रतिपदार्थ:

क्षणशः By each second
विद्यां education/knowledge
साधयेत् should be accomplished
And
कणशः Grain by grain
अर्थं Wealth
साधयेत् should be earned
यतः because
क्षणत्यागे If seconds are wasted
विद्या education/knowledge
कुतः How (can it be obtained)?
And
कणत्यागे How can knowledge be obtained ?
धनम् Wealth
कुतः How can wealth be earned ?

 

तात्पर्यम्

Using every second (time) for studies, knowledge should be earned. Saving every grain, wealth should be earned. If seconds are wasted, how can knowledge be gained? If grains are wasted how can wealth be earned?

 

४१. श्लोक: – स्वच्छन्दत्वं धनार्थित्वम्

स्वच्छन्दत्वं धनार्थित्वम् प्रेमभावोSथ भोगिता |

अविनीतत्वमालस्यं विद्या विघ्नकराणि षट् ||

 

पदविभाग:

स्वच्छन्दत्वं धनार्थित्वम् प्रेमभाव: अथ भोगिता |

अविनीतत्वं आलस्यं विद्या विघ्नकराणि षट् ||

 

अन्वय:

अथ स्वच्छन्दत्वं, धनार्थित्वम्, प्रेमभाव:,  भोगिता, अविनीतत्वं,  आलस्यं च षट् (विषयान्) विद्या घ्नकराणि (भवन्ति) ||

 

प्रतिपदार्थ:

Swacchabdatvam = indiscipline, uncontrolled behavior

Dhanaarthitvam = money mindedness.
Premabhava = indulgence in love affairs.

Bhogitaa = fond of rich food.

Avineetatvamaalasyam = Avinneetatva +aalasyam.

Avineetatva =   insubordination, rude behavior.

Aalasya = laziness.
Vidyaa = learning, knowledge,

Vighnakaraani = impediments, obstructions, hinderance.

Shat = six.

तात्पर्यम्

Indiscipline, money mindedness, indulgence in love affairs, fondness for rich food, insubordination (rude behavior) and laziness, all these six traits in a person are serious impediments in the way of his getting proper education and become a learned person.

४२. श्लोक: – न च विद्या समो (चाणक्यः)

न च विद्या समो वन्धुर्न च व्याधिसमो रिपुः ।

न चापत्यसमः स्नेहो न च धर्मो दयापरः॥

Another version ends with न च दैवात्परं वलम् i.e., no power like God’s power.

पदविभाग:

न च विद्या सम: वन्धु: न च व्याधि सम: रिपुः ।

न च अपत्यसमः स्नेह: न च धर्म: दयापरः॥

 

अन्वय:

विद्या सम: वन्धु: नास्ति | व्याधि सम: रिपुः नास्ति । अपत्य समः स्नेह: नास्ति । च दयापरः समः धर्म: नास्ति |

 

तात्पर्यम्

There is no friend like knowledge, no enemy like disease, no love like love for son (i.e., no affection is equal to that for a child), and there is no righteous deed like compassion.

४३. श्लोक:  – वितरति गुरु:  (भावभूति: )

वितरति गुरु: प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे

न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा |
भवति च पुनर्भूयान्भेद: फलं प्रति तद्यथा

प्रभवति शुचिर्बिम्बोद्ग्राहे मणिर्न मृदां चय: ||

Another version with second line न तु तयोः ज्ञाने वृत्तिं करोत्यपहन्ति वा |

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

पदविभाग:

वितरति गुरु: प्राज्ञे विद्यां यथा एव तथा जडे

न तु खलु तयो: ज्ञाने शक्तिं करोति उपहन्ति वा |
भवति च पुन: भूयान् भेद: फलं प्रति तद् यथा

प्रभवति शुचि: बिम्बग्राहे मणिः न मृदां च य: ||

 

अन्वय:

गुरु: यथा प्राज्ञे विद्यां वितरति तथा एव जडे विद्यां वितरति | तयो: न तु खलु ज्ञाने शक्तिं करोति उपहन्ति वा | भूयान् भेद: फलं प्रति भवति | तद् बिम्बग्राहे शुचि: मणिः यथा प्रभवति (तथा) मृदा न प्रभवति |

 

पदपरिचय:

वितरति (kriya) गुरु: (1) प्राज्ञे (7) विद्यां (2) यथा (avya) एव (avya) तथा (avya) जडे (7)

न तु खलु तयो: (6/2) ज्ञाने (7) शक्तिं (2) करोति (kriya) उपहन्ति (kriya) वा (avya) |
भवति (kriya) च (av) पुन: (av) भूयान् (1) भेद: (1) फलं (2) प्रति (av) तत् (av) यथा (av)

प्रभवति (kriya) शुचि: (1 clean) बिम्बग्राहे (7 – graaha = receive, bimbagraahe = on receiving the image of an object) मणिः (1 crystal)  न (av) मृदां (2 clay) च य: ||

 

तात्पर्यम्

An ideal teacher would not discriminate in teaching whether the one is dull and the other is more intelligent than others and teach all of them equally without any discrimination.What will happen, if one polishes a lump of mud? It will never shine. But at the same time, the gem will be shine more, when polished. This is the handicraft of the teacher.

 

He says as though the Guru’s teaching does not make a difference in the student’s knowledge base, ‘as it neither adds nor subtracts’!  Just to emphasise the point the poet is exaggerating.

That is as good as saying that the absorption quotient of the student is the main factor as though the Guru has no relevance except blurting out the subject contents! In fact the poet here, Bhavabhuti is a great, thinker, philosopher cum litterateur.  The sloka under discussion occurs in Uttara Rama Charitam, a drama set in the Ãshrama of Vãlmeeki in which Sri Rama and Sita’s sons Lava and Kusha are the students.  Ãtreyi is a co student, who is walking out of the class saying that with her limited knowledge base, intelligence and capacity for memory and retention of the acquired knowledge,  she is not able to match up to the brilliance of Lava and Kusha.  So, she says that she is leaving the Ashram of Vãlmeeki and shifting to Agasthya’s Guru Kulam!  (This also reveals that girls also attended Guru Kulam in the days of yore! ) While saying that she is not able to match up to their abilities, the poet is high-lighting the abilities of Lava and Kusha and so causing her to talk like that; without bringing the factor about the Guru Vãlmeeki’s role, emphasising the disciple’s role mainly in learning.

The next line is saying that though what the Guru does is equally the same for all the students the effect on the students who are smart on the up-take and the students who are Jada meaning so inert, is so remarkably contrasting.  …The student with ‘prãgna’ fully absorbs the teaching and elevates himself while, the other remains ignorant.

To explain this, the poet is giving an example in the fourth line. To make the point clearly understood the poets make use of ‘upamã’.  In this ‘Alankãra’ there are two parts as ‘upamãnam’, the example quoted, and upameyam’, that is the thing with which the comparison is being made. …  Fine surfaces reflect.  Finer the surface better is the reflection.  Clean surface of a mirror reflects the form truly.  Before man made mirrors came into being it was the ‘Suddha Sphatika’, naturally occurring surface of a crystal that could so truly reflect.  It is Sphatika MaNi that is being referred in the fourth line as ‘suchir maNi’.  A lump of clay will not reflect the sun’s rays and also not show his image despite the brilliance of sunlight.  But a crystal will reflect the image, light and the image of the Sun!

४४. श्लोक: – पात्रविशेषे न्यस्तं (कालिदासस्य “मालविकाग्निमित्रम्”)

पात्रविशेषे न्यस्तं गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः |

जलमिव समुद्रशुक्तौ मुक्ताफलतां पयोदस्य ||

 

पदविभाग:

पात्र विशेषे न्यस्तं गुण अन्तरं व्रजति शिल्पं आधातुः |

जलम् इव समुद्र शुक्तौ मुक्ताफलतां पयोदस्य ||

 

अन्वय:

पयोदस्य जलम् समुद्र शुक्तौ मुक्ताफलतां इव पात्रविशेषे न्यस्तं आधातुः शिल्पं गुणान्तरं व्रजति |

 

प्रतिपदार्थ:

आधातुः = Teacher’s

शिल्पम् = knowledge

न्यस्तं = imparted to

पात्रविशेषे = an outstanding student

गुणान्तरं = assumes a different quality

इव = like the way

पयोदस्य जलम्  = rain (cloud’s water)

समुद्रशुक्तौ = in the oyster shell in the sea

मुक्ताफलतां व्रजति = turns in to a pearl

समास:

 

Patrameva visheshah – tasmin visheshe

Gunantaram – anyah gunah gunantaram – mayooravyamsakaadi –

Samudre suktih – 7th tat purushah

Mukta eva phalam – karma daariyam

Payah daadaati iti pyodah – tasya

 

तात्पर्यम्

Just as water from the cloud becomes a pearl in a sea-shell, in the same way knowledge (art, execution) imparted to a special receptacle or recipient (thing or person) assumes a different quality.

 

Note: This सुभाषितम् is an utterance by the dance-teacher, who taught dance to मालविका, the heroine of the play मालविकाग्निमित्रम् ।

Reference : http://slabhyankar.wordpress.com/2010/08/04/learning-sanskrit-by-fresh-approach-%E2%80%93-lesson-38/

Knowledge imparted to an outstanding student in the course of time, attains greater brilliance, because of the inherent genius of the student. Just as a rain drop if it by chance falls in to an oyster shell in the sea, it eventually turns into a pearl, whereas the rest of the rain drops merge in the sea.

४५. श्लोक: – शूरश्च कृतविद्दश्च

शूरश्च कृतविद्दश्च रूपवत्यश्च योषितः
यत्र यत्र गमिष्यन्ति तत्र तत्र कृताsदरा:
पदविभाग:

शूर: च कृतविद्द: च रूपवत्य: च योषितः
यत्र यत्र गमिष्यन्ति तत्र तत्र कृताsदरा:
अन्वय:

शूर: च कृतविद्द: च रूपवत्य: च योषितः  यत्र यत्र गमिष्यन्ति तत्र तत्र कृताsदरा: |

 

प्रतिपदार्थ:

 

योषिता = woman,  योषितः  = women

 

तात्पर्यम्

Warriors (Soora), learned persons (Krata-vidyaa) and beautiful (Roopwati) women (Yoshita) are most welcome and honored (krataadara) where ever they go.

४६. श्लोक: – तावद्विद्यानवद्या (सुभाषितरत्नभाण्डागारम्)

(गृहस्थाश्रमदूषणम् of सुभाषितरत्नभाण्डागारम्)

तावद्विद्यानवद्या गुणगणमहिमा रूपसंपत्तिशौर्यं स्वस्थाने सर्वशोभा परगुणकथने वाक्पटुस्तावदेव।
यावत्पाकाकुलाभिः स्वगृहयुवतिभिः प्रेषितापत्यवक्राद्धे बाबा नास्ति तैलं न च लवणमपीत्यादिवाचां प्रचारः

पदविभाग:

तावत् विद्या अनवद्या गुणगणमहिमा रूपसंपत्ति: शौर्यं स्वस्थाने सर्वशोभा परगुणकथने वाक्पटु: तावत् एव।
यावत् पाकाकुलाभिः स्वगृहयुवतिभिः प्रेषित अपत्य वक्राद् हे बाबा नास्ति तैलं न च लवणम् अपि इत्यादि वाचां प्रचारः

अन्वय:

यावत् पाकाकुलाभिः स्वगृहयुवतिभिः प्रेषित अपत्य वक्राद् “हे बाबा | तैलं नास्ति च लवणम् अपि नास्ति” इत्यादि वाचां प्रचारः  तावत् एव विद्या अनवद्या गुणगणमहिमा रूपसंपत्ति: शौर्यं स्वस्थाने सर्वशोभा परगुणकथने वाक्पटु: |
प्रतिपदार्थ:

विद्यानवद्या  -The faultless knowledge,

गुणगणमहिमा – the greatness of host of virtues,

रूपसंपत्तिशौर्यं – handsomeness, wealth and bravery

स्वस्थाने सर्वशोभा – all loveliness at the right place

परगुणकथने वाक्पटुः – eloquent speech in describing the virtues of others

तावत्, तावदेव, यावत् – all of these exist only till

वाचां प्रसारः – there is the appearance of voices

पाकाकुलाभिः स्वगृहयुवतिभिः प्रेषितापत्यवक्त्राद्  – from the mouth of children sent by the young ladies of one’s home who is occupied or burdened with cooking

इत्यादीनां – sounding like

हे बाबा नास्ति तैलं न च लवणम् – “O father, there is no oil and there is no salt as well”

 

तात्पर्यम्

There is no use of knowledge if the person is not worldly wise. When his family is not having enough resources to manage the household, he cannot be indulging any intellectual activity.

४७. श्लोक: – एकं हन्यान्न (महाभारत)

एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ।। – महाभारत ५.३३.४३
पदविभाग:

एकं हन्यात् न वा हन्यात् इषु: मुक्त: धनुष्मता ।
बुद्धि: बुद्धिमता उत्सृष्टा हन्यात् राष्ट्रं सराजकम् ।।
अन्वय:

धनुष्मता मुक्त: इषु: एकं हन्यात् वा न हन्यात् वा, बुद्धिमता उत्सृष्टा बुद्धि: सराजकम् राष्ट्रं हन्यात् |

 

प्रतिपदार्थ:

धनुष्मता मुक्त: इषु: – An arrow released by an archer

एकं हन्यात् वा न हन्यात् वा – may or may not kill a living being

बुद्धिमता उत्सृष्टा बुद्धि: – a master plan chalked out by an intelligent man

सराजकम् राष्ट्रं हन्यात् – can destroy an entire kingdom along with its ruler.

 

तात्पर्यम्

An arrow released by an archer to strike a target may or may not kill a living being but a master plan chalked out by an intelligent man can destroy an entire kingdom along with its ruler. – Mahabharat 5.33.43

४८. श्लोक: – नरस्याभरणं रूपं

नरस्याभरणं रूपं रूपस्याभरणं गुणः।
गुणस्याभरणं ज्ञानं ज्ञानस्याभरणं क्षमा॥

पदविभाग:

नरस्य आभरणं रूपं रूपस्य आभरणं गुणः।
गुणस्य आभरणं ज्ञानं ज्ञानस्य आभरणं क्षमा॥
अन्वय:

नरस्य आभरणं रूपं। रूपस्य आभरणं गुणः। गुणस्य आभरणं ज्ञानं| ज्ञानस्य आभरणं क्षमा |
तात्पर्यम्

The ornament of man is beauty. The ornament of beauty is good qualitites. Knowledge adorns good qualities, and forgiveness is the ornament of knowledge.

 

४९. श्लोक: – यथैन्घांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्नि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ।।4-37।।

पदविभाग:

था धांसि समिद्ध: अग्नि: भस्मसात्कुरुतेर्जुन ।
ज्ञानाग्नि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ।।

 

अन्वय:

र्जुन । यथा समिद्ध: अग्नि: एधांसि स्मसात्कुरुते तथा ज्ञानाग्नि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते ।

 

प्रतिपदार्थ:

yatha–just as; edhamsi–firewood; samiddhah–blazing; agnih–fire; bhasmasat–turns into ashes; kurute–so does; arjuna–O Arjuna;jnana-agnih–the fire of knowledge; sarva-karmani–all reactions to material activities; bhasmasat–to ashes; kurute–it so does; tatha–similarly.

 

तात्पर्यम्

 

As the blazing fire turns firewood to ashes, O Arjuna, so does the fire of knowledge burn to ashes all reactions to material activities.

 

 

५०. श्लोक: शस्त्रैर्हतास्तु रिपवो न हता (Pañcatantra of विष्णुशर्मन्)

शस्त्रैर्हतास्तु रिपवो न हता भवन्ति प्रज्ञाहताश्च नितरां सुहता भवन्ति ।
शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशश्च हन्ति ॥

 

पदविभाग:

शस्त्रै: हता: तु रिपव: न हता: भवन्ति प्रज्ञाहता: च नितरां सुहता: भवन्ति ।
शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरम् एकं प्रज्ञा कुलं च विभवं च यश: च हन्ति ॥

 

अन्वय:

शस्त्रै: हता: तु रिपव: हता: न भवन्ति |

च प्रज्ञाहता: नितरां सुहता: भवन्ति ।

पुरुषस्य एकं शरीरम् (एव) शस्त्रं निहन्ति |

प्रज्ञा कुलं, विभवं, यश: च हन्ति |

 

पदपरिचय:

प्रथमा रिपव: हता:  प्रज्ञाहता:      सुहता: शस्त्रं  प्रज्ञा
द्वितीया     शरीरम् एकं कुलं, विभवं, यश:
तृतीया शस्त्रै:,      
षष्ठी     पुरुषस्य  
अव्ययानि तु  च    च
विशेषण – विशेष्यं    नितरां एकं शरीरम्  
क्रियापदम् भवन्ति  भवन्ति निहन्ति  हन्ति

 

शस्त्रै: हता: तु रिपव: हता: न भवन्ति = The enemies do not really die when they are attacked by weapons.

च प्रज्ञाहता: नितरां सुहता: भवन्ति = and they become nicely hurt only when they are attacked by the intelligence.

पुरुषस्य एकं शरीरम् (एव) शस्त्रं निहन्ति = The weapon can damage only one thing – the person’s body.

प्रज्ञा कुलं, विभवं, यश: च हन्ति = The power of intellect will destroy the lineage, wealth and fame.

 

तात्पर्यम्

शस्त्रेण प्रहृताः चेत् शत्रवः वस्तुतः हताः न भवन्ति । बुद्धिबलेन जिताः चेदेव ते वस्तुतः अपजयं प्राप्नुवन्ति । यतः शस्त्रं शरीरमात्रं विनाशयति । किन्तु बुद्धिबलं यदि नश्येत् तर्हि तदीयं धनं, कीर्तिः, प्रतिभा च विनश्यति ।

५१. श्लोक: – जडास्तपोभि: शमयन्ति देहं

जडास्तपोभि: शमयन्ति देहं बुधा मन: सर्वविकारहेतुम् |

श्वा मुक्तमस्त्रं दशतीह कोपान्मोक्तारमुद्दिश्य हिनस्ति सिंह: ||

 

पदविभाग:

जडा: तपोभि: शमयन्ति देहं बुधा मन: सर्वविकारहेतुम् |

श्वा मुक्तम् अस्त्रं दशति इह कोपात्  मोक्तारम् उद्दिश्य हिनस्ति सिंह: ||

 

अन्वय:

जडा: तपोभि: देहं शमयन्ति |

बुधा सर्वविकारहेतुम् मन: शमयन्ति |

इह श्वा मुक्तम् अस्त्रं दशति | (svaa = Sunakah) (इह = atra, now)

सिंह: मोक्तारम् उद्दिश्य कोपात्  हिनस्ति |

 

तात्पर्यम्

Idiots, by doing tapas, control only the body. Intelligent men, by controling the mind, control all temptations or causes of perturbation. Dog attacks the arrow while the lion attacks the person who shot the arrow. The lion angrily attacks the person who launched the arrow.

५२. श्लोक: – मीन: स्नानरत:

मीन: स्नानरत: फणी पवनभुङ, मेषस्तु पर्णाशनो

नीराश: खलु चातक:, प्रतिदिनं शेते बिले मूषक:

भस्मोद्धूलनतत्पर: खलु खरो, ध्यानाधिरूढो बक:

सर्वे किं ननु यान्ति मोक्श्पदवीं,  ज्ञानप्रधानं तप: || ५२ ||

 

पदविभाग:

 

मीन: स्नानरत: फणी पवनभुङ, मेष: तु पर्णाशन:

नीराश: खलु चातक:, प्रतिदिनं शेते बिले मूषक:

भस्मोद्धूलनतत्पर: खलु खर:, ध्यानाधिरूढ: बक:

सर्वे किं ननु यान्ति मोक्श्पदवीं,  ज्ञानप्रधानं तप:

 

अन्वय:

 

मीन: स्नानरत: | फणी पवनभुङ | मेष: तु पर्णाशन: | चातक: खलु नीराश: | मूषक: प्रतिदिनं बिले शेते | खर: भस्मोद्धूलनतत्पर: खलु | बक: ध्यानाधिरूढ: | सर्वे किं ननु मोक्श्पदवीं यान्ति? तप: ज्ञानप्रधानम् भवति |

 

प्रतिपदार्थ:

मीन: स्नानरत:  = Fish always takes bath.

फणी पवनभुङ  = Snake always eats only air (fasting)

मेष: तु पर्णाशन: = Goat always eats only leaves (Druva lived only on leaves during a stage of tapas. Parvathi’s such tapas is in kumarasambhavam).

चातक: खलु नीराश: = Jataka drinks only water

मूषक: प्रतिदिनं बिले शेते = Mouse always sleeps in its hole (like living only in a cave)

खर: भस्मोद्धूलनतत्पर: खलु = Donkey has the bashma as a line

बक: ध्यानाधिरूढ: = Duck waits for the fish as though doing meditation

सर्वे किं ननु मोक्श्पदवीं यान्ति? = Do all of these attain mooksha?

तप: ज्ञानप्रधानम् भवति = gnaanaa is important for tapas.

 

तात्पर्यम्

 

Mere external actions are not sufficient. The penance is beneficial only when it is accompanied with the right knowledge.

५३. श्लोक: – यथा खरश्चन्दनभारवाही सुश्रुत संहिता

यथा खरश्चन्दनभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य ।
तथा हि विप्र: श्रुतिशास्त्रपूर्णो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः ||

Another version has 2nd line…

एवं हि शाश्त्रानी बहून्यधीत्य च अर्थेषु मूडा: खर वद वहन्ति
पदविभाग:

यथा खरः चन्दनभारवाही भारस्य वेत्ता न तु चन्दनस्य |
तथा हि विप्र: श्रुतिशास्त्रपूर्णो ज्ञानेन हीनाः पशुभिः समानाः ||

 

अन्वय:

यथा चन्दनभारवाही खरः भारस्य वेत्ता भवति न तु चन्दनस्य | तथा हि श्रुतिशास्त्रपूर्णो विप्र: यदि ज्ञानेन हीनाः भवन्ति पशुभिः समानाः भवन्ति |

 

प्रतिपदार्थ:

पशुभिः समानाः – 3rd vibhakti

तात्पर्यम्

An ass carrying a load of sandal wood feels it weight only and not the (fragrance of) sandal, similarly those who have studied even many science but are ignorant of their depths of meaning, carry the same only like an ass.

५४. श्लोक: – दानेन पाणिर्नतुकंकणेन

दानेन पाणिर्नतुकंकणेन स्नानेन शुद्धिर्नतु चन्दनेन।

मानेन तृप्तिर्नतुभोजनेन ज्ञानेन मुक्तिर्नतु मण्डनेन ॥
पदविभाग:

दानेन पाणि: न तु कंकणेन स्नानेन शुद्धि: न तु चन्दनेन।

मानेन तृप्ति: न तु भोजनेन ज्ञानेन मुक्ति: न तु मण्डनेन ॥

 

अन्वय:

पाणि: न तु कंकणेन दानेन अलङ्कृतो भवति | चन्दनेन न तु किन्तु स्नानेन शुद्धि: भवति |

भोजनेन न तु ज्ञानेन मानेन तृप्ति: भवति | मण्डनेन न तु ज्ञानेन मुक्ति: भवति |

 

तात्पर्यम्

The hand shines by giving, not by bangles.  One becomes clean by bathing, not by smearing sandalwood paste.  One gets satisfaction from respect of others, not by sumptuous food.  Liberation comes from knowledge of the Truth, not by adornments.

५५. श्लोक: – गीर्भिर्गुरुणां परुषाक्षराभिस्तिरस्कृता

गीर्भिर्गुरुणां परुषाक्षराभिस्तिरस्कृता यान्ति नरा महत्वम् |
अलब्धशाणोत्कषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ||


पदविभाग:

गीर्भिर्गुरुणां परुषाक्षराभिस्तिरस्कृता यान्ति नरा महत्वम् |
अलब्धशाणोत्कषणा नृपाणां न जातु मौलौ मणयो वसन्ति ||

 

अन्वय:

गुरुणां गीर्भि:  परुष  अक्षराभि: तिरस्कृता ते नरा महत्वम् यान्ति |
अलब्ध शाणोत्कषणा मणय: नृपाणां मौलौ न जातु वसन्ति |

 

प्रतिपदार्थ:

अलब्ध = not got

शाणोत्कषणा  =  purification process

जातु = ever

न जातु = never


तात्पर्यम्

When one is berated by his teacher with harsh words, he only attains greatness. A gem that has not gone through rough times on the grind stone, never gets to be worn on the head by men.

५६. श्लोक: – मतिरेव बलाद् गरीयसी

मतिरेव बलाद् गरीयसी यदभावे करिणामियं दशा ।

इति घोषयतीव डिण्डिमः करिणो ह्स्तिपकाहतः क्वणन् ॥

 

पदविभाग:

मति: एव बलाद् गरीयसी यदभावे करिणाम्  इयं दशा ।

इति घोषयति इव डिण्डिमः करिण: ह्स्तिपक-आहतः क्वणन् ॥

 

अन्वय:

मति: एव बलाद् गरीयसी यदभावे करिणाम्  इयं दशा इति ह्स्तिपक: आहतः करिण: डिण्डिमः घोषयति इव क्वणन् अस्ति |

 

प्रतिपदार्थ:

दशा  = condition of life

आहतः = fixed, fastened, struck

क्वण = sound or tone of a muscial instrument

डिण्डिमः = small drum

यदभावे  = यस्य अभावे = devoid of which

 

तात्पर्यम्

Though the elephant is strong, the people won over it by their intelligence by tying a drum to announce its arrival. The sound of the drum tied by the mahout seems to announce “Intelligence is greater than strength. Look at the state of this elephant which is devoid of intelligence”.

मत्तगजः स्वैरं विहरति तस्य नियन्त्रणं कठिनमेव कार्यम् । परन्तु सः गजः मत्तः इति कारणेन जनाः तस्मात् दूरे भवन्तु इति सूचयितुं तस्य गजस्य कण्ठे घण्टा बध्यते । यदा शारीरकबलस्य अपेक्षया बुद्धिः गरीयसी इति सूचनीयं भवति तदा अस्य (करिघण्टान्यायः) न्यायस्य प्रयोगः भवति ।

५७. श्लोक: – सन्त एव सतां (हित्_१.१८२)

सन्त एव सतां नित्यमापदुद्धरणक्षमाः |
गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरंधराः ||

पदविभाग:

सन्त एव सतां नित्यमापदुद्धरणक्षमाः |
गजानां पङ्कमग्नानां गजा एव धुरंधराः ||

 

अन्वय:

नित्यम् सन्त: एव सतां आपदुद्धरण-क्षमाः | गजा एव पङ्कमग्नानां गजानां धुरंधराः |
प्रतिपदार्थ:

सतां – their – ascetics’

आपत् +उद्धरण+क्षमाः  = capable of + bringing out of trouble
नित्यम् – always

सन्त एव – only the ascetic

(पङ्के मग्न: ) पङ्कमग्नानां गजानां the elephants that are immersed in mud, their

धुरंधराः – helper (a person helping another out of need) is

गजा एव – elephant only

 

तात्पर्यम्

If some elephants get immersed in mud, only the elephant itself can save itself. In the same way, the ascetics if they get into some trouble, they will know to get themselves out of it. They there is no need for any help. In fact, no one else would have the capacity to help them out.

५८. श्लोक: – सुजनो न याति वैरं

सुजनो न याति वैरं परहितकार्ये विनाशकालेऽपि।

छेदेऽपि चन्दनतरु: सुरभयति मुखं कुठारस्य॥

 

सुजनो न याति वैरं परहितनिरतो विनाशकालेऽपि।  (another)

 

पदविभाग:

सुजन: न याति वैरं परहित-कार्ये विनाशकाले अपि।

छेदे अपि चन्दन-तरु: सुरभयति मुखं कुठारस्य॥

 

अन्वय:

विनाशकाले अपि सुजन: परहित-निरत: वैरं  न याति | छेदे अपि चन्दन-तरु: कुठारस्य मुखं सुरभयति ॥

 

परस्मैपदे एकः द्वौ बहवः
प्रथम याति यातः यान्ति
मध्यम यासि याथः याथ
उत्तम यामि यावः यामः

वैरं  याति è सकर्मकः   ;  मुखं सुरभयति è सकर्मकः


तात्पर्यम्

Even in difficult times, noble person who are doing the work of helping others,  do not get any hatred feeling. Indeed the fragrant sandal wood gives its fragrance to the tool used to cut it.

 

५९. श्लोक: – धवलयति समग्रं चन्द्रमा जीवलोकं

धवलयति समग्रं चन्द्रमा जीवलोकं

किमिति निजकलङ्कं नात्मसंस्थं प्रमार्ष्टि |

भवति विदितमेतत्प्रायशः सज्जनानां

परहितनिरतानामादरो नात्मकार्ये ||

 

पदविभाग:

धवलयति समग्रं चन्द्रमा जीवलोकं

किम् इति निजकलङ्कं न आत्मसंस्थं प्रमार्ष्टि |

भवति विदितम् एतत् प्रायशः सज्जनानां

परहितनिरतानाम् आदर: न आत्मकार्ये ||

 

प्रतिपदार्थ:

(परहिते निरत: , तेषाम् ) परहितनिरतानाम्

चन्द्रमा समग्रं जीवलोकं धवलयति – Moon brightens all the world.

आत्मसंस्थं निज-कलङ्कं न प्रमार्ष्टि – does not remove the dark spot in himself

किम् इति ? – Why so ?

प्रायशः – Mostly,

सज्जनानां  – good people’s

एतत्  (गुण विशेष: ) – this nature

विदितम् = it is understood that

परहितनिरतानाम् आदर: – the care of those who are engaged in serving others

न भवति – is not present

आत्मकार्ये – in their own work

 

अन्वय:

चन्द्रमा समग्रं जीवलोकं धवलयति | आत्मसंस्थं निज-कलङ्कं न प्रमार्ष्टि | किम् इति ? | प्रायशः एतत् (गुण विशेष:) विदितम्  परहितनिरतानाम् सज्जनानां आदर: आत्मकार्ये न भवति |

 

तात्पर्यम्
The moon brightens the entire world but it is not cleansing itself of its dark spot. It is said that mostly the righteous people who are absorbed in serving others do not show that much interest in any work for their selfish interests.

६०. श्लोक: – ये दीनेषु दयालव:

ये दीनेषु दयालवः स्पृशति यानल्पोऽपि न श्रीमदो

व्यग्रा ये च परोपकारकरणे हृष्यन्ति ये याचिताः |
स्वस्थाः सन्ति च यौवनोन्मदमहाव्याधिप्रकोपेऽपि ये

तै: स्तम्भैरिव सुस्थिरैः किल भरक्लान्ता धरा धार्यते ||

Another Version:
ये दीनेषु कृपालवः स्पृशति यानल्पोऽपि न श्रीमदः
श्रान्ता ये च परोपकारकरणे हृष्यन्ति ये याचिताः  ।
स्वस्थाः सत्यपि यौवनोदयमहाव्याधिप्रकोपेऽपि ये
ते भूमण्डलमण्डनैकतिलकाः सन्तः कियन्तो जनाः  ॥

 

पदविभाग:

 

ये दीनेषु दयालवः स्पृशति यान अल्प: अपि न श्रीमद:

व्यग्रा ये च परोपकारकरणे हृष्यन्ति ये याचिताः |
स्वस्थाः सन्ति च यौवन उन्मद महाव्याधि प्रकोपे अपि ये

तै: स्तम्भै: इव सुस्थिरैः किल भरक्लान्ता धरा धार्यते ||

 

 

अन्वय:

ये दीनेषु दयालवः, यान् श्रीमद: अल्प: अपि न स्पृशति, ये च परोपकारकरणे व्यग्रा, ये याचिताः हृष्यन्ति, ये यौवन उन्मद महाव्याधि प्रकोपे अपि स्वस्थाः सन्ति च

तै: भरक्लान्ता धरा सुस्थिरैः स्तम्भै: इव धार्यते किल ||

 

प्रतिपदार्थ:

 

धरा – This earth

भरक्लान्ता – that is overloaded by the weight

धार्यते – is made to bear the load

तै: – by them

सुस्थिरैः – in a steady manner

स्तम्भै: इव – like a structure supported by a strong pillar

किल – isn’t it?

The rest of the stanzas explain those people because of whom the earth is holding on.

ये दीनेषु दयालवः – who ever is kind towards the poor

यान् श्रीमद: अल्प: अपि न स्पृशति – (by whom) those wealth remain totally untouched– not even to a little extent. Note यान् श्रीमद: – 2nd vibhakti plural form.

ये च परोपकारकरणे व्यग्रा – those who are involved in helping others

ये याचिताः हृष्यन्ति – (because of whom) those items that are given on alms are happy

ये यौवन उन्मद महाव्याधि प्रकोपे अपि स्वस्थाः सन्ति च – he who remain controlled even when he is under the influence of the great disease of mad youthfulness.

६१. श्लोक: – सुजनं व्यजनं मन्ये

सुजनं व्यजनं मन्ये चारुवंशसमुद्भवम्।
आत्मानं च परिभ्राम्य परतापनिवारणम्॥

 

पदविभाग:

सुजनं व्यजनं मन्ये चारुवंश समुद्भवम्।
आत्मानं च परिभ्राम्य परताप निवारणम्॥

 

अन्वय:

सुजनं व्यजनं मन्ये आत्मानं परिभ्राम्य परतापनिवारनार्थम् चारुवंशसमुद्भवम् च ॥

 

प्रतिपदार्थ:

चारुवंशसमुद्भवम् सुजनं व्यजनं मन्ये – I consider good people born in a good family as a fan
आत्मानं परिभ्राम्य परतापनिवारनार्थम् – as circulating in its own place, it solves others’ problems

 

तात्पर्यम्

Good people also put themselves to inconvenience for others’ benefit, like a fan that puts itself to inconvenience for others’ benefit.

६२. श्लोक: – प्रिया न्यायया वृत्ति

प्रिया न्याय्या वृत्तिर्मलिनमसभंगेऽप्यसुकरम्
त्वसन्तो नाभ्यर्थ्या: सुहृदपि न याच्यः कृशधनः ।
विपद्युच्चैः स्थेयं पदमनुविधेयं च महताम्
सतां केनोद्दिष्टं विषमसिधाराव्रतमिदम् ॥

 

पदविभाग:

प्रिया न्याय्या वृत्ति: मलिनम् असभंगे अपि असुकरम्
तु असन्त: न अभ्यर्थाः सुहृदपि न याच्यः कृशधनः ।
विपदि उच्चैः स्थेयं पदम् अनुविधेयं च महताम्
सतां केन उद्दिष्टं विषम् असिधारा व्रतम् इदम् ॥

 

अन्वय:

प्रिया न्याय्या वृत्ति: ,  असभंगे अपि मलिनम् वृत्ति: असुकरम् , तु असन्त: न अभ्यर्थाः,  सुहृदपि न याच्यः कृशधनः, विपदि उच्चैः स्थेयं, महताम् पदम् अनुविधेयं,   सतां इदम् विषम् असिधारा व्रतम् केन उद्दिष्टं ?

 

प्रतिपदार्थ:

प्रिया न्याय्या वृत्ति: – their act is loving and according to dharma

असभंगे अपि – even at the time of departing from the world

मलिनम् वृत्ति: – the wrong actions

असुकरम् – are something that is difficult for them to do.
असन्त: न अभ्यर्थाः – they do not approach bad people for any help

सुहृदपि न याच्यः कृशधनः – even when they do not have any money, they will not request their friends

विपदि उच्चैः स्थेयं – even in adversity, they will remain in a high state (with head held high)

महताम् पदम् अनुविधेयं – following the great people’s steps.

सतां केन उद्दिष्टं ? – by whom have the good people been told

इदम् विषम् असिधारा व्रतम् – to follow this vow (व्रतम्) which is very difficult (विषम्) like being on the knief’s edge (असिधारा)

 

तात्पर्यम्

प्रिय और न्यायी वृत्ति प्राण त्याग करने का वक्त आये तो भी मलिन नहीं करना; दुष्टसे याचना न करना; निर्धन अवस्था में भी सुहृद के पास न मांगना; विपत्ति में उन्नत मस्तक से खडा रहना; महान लोगों को अनुसरना; ऐसे तलवार की धार जैसे कठिन व्रत, सज्जनों को किसने बतायें ?

६३. श्लोक: – अद्यापि नोज्झति हरः

अद्यापि नोज्झति हरः किल कालकूटं कूर्मो बिभर्ति धरणीं खलु पृष्ठभागे ।
अम्भोनिधिर्वहति दुस्तरवडवाग्निमङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ॥

 

पदविभाग:

अद्य अपि न उज्झति हरः किल कालकूटं कूर्मो बिभर्ति धरणीं खलु पृष्ठभागे ।
अम्भोनिधि: वहति दुस्तर वडवाग्निम् अङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ॥

 

 

अन्वय:

अद्य अपि हरः कालकूटं न उज्झति किल | कूर्मो धरणीं पृष्ठभागे बिभर्ति खलु ।
अम्भोनिधि: दुस्तर वडवाग्निम् वहति | सुकृतिनः अङ्गीकृतं परिपालयन्ति |

 

तात्पर्यम्

The poison churned out of the ocean and drunk by Śiva has not be let out by him even today. Vishnu in the Koorma avatara still holds the world on his back. (Actually Meru mountain was only held by Koorma. Here it is taken it to the entire world as Meru is considered to be the centre of the universe). The ocean (अम्भोनिधि: – a huge collection of water) is holding under it the fire (वडवाग्निम् – the fire that is present in the ocean). (This fire controls the ocean perventing it from occupying the land. There is a legend that it is Parasarar’s anger to avenge the death of his father Sakthi). Good people do not give up the work that they have undertaken or the word that they have given.

६४. श्लोक: – असारे खलु संसारे

असारे खलु संसारे सारमेतच्चतुष्टयम् ।

काश्यां वासः सतां सङ्गो गंगांभः शंभुसेवनम् ।।

 

Another version (humourous) :

असारे खलु संसारे सारं श्वशुरमन्दिरम् ।
हरो हिमालये शेते हरिः शेते महादधौ ॥

 

पदविभाग:

असारे खलु संसारे सारम् एतत् चतुष्टयम् ।

काश्यां वासः सतां सङ्गो गंगांभः शंभु सेवनम् ।।

 

अन्वय:

संसारे असारे एतत् चतुष्टयम् सारं खलु | काश्यां वासः | सतां सङ्गो | गंगांभः | शंभु सेवनम् ।

 

तात्पर्यम्

In this essenceless samsara, there are four things which are – stay in kashi, company of good people, ganga’s water, the service to god. It is believed (and this is told by Sri Ramakrishna) that Shiva chants Ramnam in the people who die at Kashi. As mentioned by Shankara in Bhaja Govindam as Satsangatve Nisangatvam – company of the good people leads to (nimohatvam, nischalatatvam and) Jeevan Mukti. Hindus believe that Ganga purifies the mind also. Service is one of the 9 paths suggested by Bhakta Prahlad. (sravanam, keertanam, smaranam, paada sevanam, archanam, vandanam, daasyam, sakhyam, aatma nivedanam).

६५. श्लोक: – सत्सङ्गात् भवति हि साधुता

सत्सङ्गात् भवति हि साधुता खलानां साधूनां न हि खलसङ्गमात् खलत्वम् |
आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते मृद्गन्धं न हि कुसुमानि धारयन्ति ||

 

पदविभाग:

 

सत्सङ्गात् भवति हि साधुता खलानां साधूनां न हि खलसङ्गमात् खलत्वम् |
आमोदं कुसुमभवं मृदेव धत्ते मृद्गन्धं न हि कुसुमानि धारयन्ति ||

 

अन्वय:

सत्सङ्गात् खलानां साधुता हि भवति | खलसङ्गमात् साधूनां खलत्वम् न हि भवति | कुसुमभवं आमोदं मृदेव धत्ते | मृद्गन्धं कुसुमानि न हि धारयन्ति |

 

प्रतिपदार्थ:

तिङन्तावली धा

परस्मैपदे एकः द्वौ बहवः
प्रथम दधाति धत्तः दधति
मध्यम दधासि धत्थः धत्थ
उत्तम दधामि दध्वः दध्मः
आत्मनेपदे एकः द्वौ बहवः
प्रथम धत्ते दधाते दधते
मध्यम धत्से दधाथे धद्ध्वे
उत्तम दधे दध्वहे दध्महे

 

धारयन्ति  = made to wear (i.e., is put on) is the णिजन्तम् form of अणिजन्तम् padam धरन्ति.

सङ्ग: – joining / union / confluence

सङ्गम:  – coming in contact with

 

तात्पर्यम्

By being in the company of good people, even wicked people become good. By mixing with wicked people, good people do not become wicked. The smell filled with the flowers scent is got by the sand. The flower does not get the smell of the sand.

६६. श्लोक: – गङ्गेवाघविनाशिनी जनमन:

गङ्गेवाघविनाशिनी जनमन:सन्तोषवच्चन्द्रिका

तीक्षणांशोरपि सत्प्रभेव जगदज्ञानांघकारापहा

छायेवाखिल तापनाशनकरी, स्वर्धेनुवत्कामदा

पुण्यैरेव हि लभ्यते सुकृतिभि: सत्संगतिर्दुर्लभा

 

 

पदविभाग:

 

गङ्गा इव अघ विनाशिनी जनमन: सन्तोषवत् चन्द्रिका

तीक्षण-अंशो: अपि सत् प्रभा इव जगत्-अज्ञान अंघकार अपहा

छाया इव अखिल ताप नाशनकरी स्व: धेनुवत् कामदा

पुण्यै: एव हि लभ्यते सुकृतिभि: सत्संगति: दुर्लभा

 

अन्वय:

सत्संगति: गङ्गा इव अघ विनाशिनी | सत्संगति: जनमन: सन्तोषवत् चन्द्रिका | सत् प्रभा तीक्षण-अंशो: इव अपि जगत्-अज्ञान अंघकार अपहा | छाया इव अखिल ताप नाशनकरी |  स्व: धेनुवत् कामदा  | दुर्लभा सत्संगति: सुकृतिभि: पुण्यै: एव हि लभ्यते |

 

प्रतिपदार्थ:

(अपहा – स्त्रीलिङ्गं) (पुल्लिङ्ग – अपह: )

अखिलम्, पापम्, पुण्यम् — (नपुंसकलिंग )

ताप: – (पुल्लिङ्ग – अकारान्त: )

स्व: – स्वर्ग:

सुकृतिभि: – (तृतीया)

जगत् – विश्वम् (नपुंसकलिंग )

 

तात्पर्यम्

The company of good men like River Ganga destroys the sin. It is like the moon that causes happiness to the minds of people. The radiance of the good people, though it is like a sharp ray, removes the darkness of the ignorance of the world. Like the shadow, it destroys the heat of the entire world. It fulfils the wishes like the cow of the gods. The rare company of good men is obtained only by the meritorious acts of doing good deeds.

६७. श्लोक: – गुणाः कुर्वन्ति

गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं दूरेsपि वसतां सताम् |
केतकीगन्धमाध्राय स्वयं गच्छन्ति षट्पदाः ||

 

पदविभाग:

गुणाः कुर्वन्ति दूतत्वं दूरे अपि वसतां सताम् |
केतकी गन्धम् आध्राय स्वयं गच्छन्ति षट्पदाः ||

 

अन्वय:

दूरे अपि वसतां सताम् गुणाः दूतत्वं कुर्वन्ति | षट्पदाः केतकी गन्धम् आध्राय स्वयं गच्छन्ति |

 

प्रतिपदार्थ:

अपि = even though

वसतां = (6th) residing

दूरे = far away

सताम् = (6th) Good men’s
गुणाः = good virtues

दूतत्वं कुर्वन्ति  = acts as a messenger

 

केतकीगन्धमाध्राय = having smelt the fragrance of the flower

स्वयं गच्छन्ति = goes on its own

षट्पदाः = 6 feet insect (Bee)

 

तात्पर्यम्

 

Virtues act as a messenger of the saints even if they live far away. The bees go themselves to ‘Ketaki’ flower to get its fragrance. Even if the saints live far away, the people get to know of their virtues and approach the saints putting their own effort.

६८. श्लोक: – महानुभावसंसर्ग:

महानुभावसंसर्ग: कस्य नोन्नतिकारक: |

रथ्याम्बु जान्हवी संगात् त्रिदशैरपि वन्द्यते ||

 

पदविभाग:

महानुभावसंसर्ग: कस्य न उन्नतिकारक: |

रथ्याम्बु जान्हवी संगात् त्रिदशै: अपि वन्द्यते ||

 

अन्वय:

महानुभावसंसर्ग: कस्य उन्नतिकारक: न भवति ? रथ्याम्बु जान्हवी संगात् त्रिदशै: अपि वन्द्यते ||

 

प्रतिपदार्थ:

महानुभावसंसर्ग: कस्य उन्नतिकारक: न भवति ? = For whom does the company of great men not uplift?  i.e., it uplifts everyone.

रथ्याम्बु जान्हवी संगात् त्रिदशै: अपि वन्द्यते = रथ्या+अंबु  The roadside or streams’ water joining the Ganges is worshipped by the 3 * 10 deities.

 

तात्पर्यम्
When you keep company of decent and honourable persons, you also grow in your stature. Just like all the waters of streams on roadsides when they merge into Ganga, they also become one with Ganga and equally holy.

६९. श्लोक: – उदयति यदि भानुः (समयोचित पद्यमालिका)

उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे

प्रचलति यदि मेरुः शीततां याति वह्निः।

विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां

न भवति पुनरुक्तं भाषितं सज्जनानाम् ॥

 

पदविभाग:

 

उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे

प्रचलति यदि मेरुः शीततां याति वह्निः।

विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां

न भवति पुन: उक्तं भाषितं सज्जनानाम् ॥

 

अन्वय:

यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे उदयति, यदि मेरुः प्रचलति, (यदि) वह्निः शीततां याति, यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां विकसति, सज्जनानाम् भाषितं पुन: उक्तं न भवति |

 

प्रतिपदार्थ:

उदयति यदि भानुः if the Sun rises

पश्चिमे दिग्विभागे in the western sky

प्रचलति यदि मेरुः if the Mt Meru moves

शीततां याति वह्निः fire goes cold

विकसति यदि पद्मं if lotus starts blooming

पर्वताग्रे शिलायां    on top of mountains among the rocks

सज्जनानाम् भाषितं words spoken by a virtuous person

पुन: उक्तं न भवति never is there a need to be repeated (corrected)

 

तात्पर्यम्

Even if the Sun were to rise in the western sky, or the Mt Meru were to move, or fire would go cold, or lotus starts blooming on top of mountains among the rocks – words spoken by a virtuous person will never need to be repeated (corrected).

७०. श्लोक: – केनाञ्जितानि

केनाञ्जितानि  नयनानि मृगांगनानाम्

को वा करोति रुचिरांगरूहान् मयूरान् |

कश्चोत्पलेषु दलसन्निचयं करोति

को वा करोति विनयं कुलजेषु पुंसु ||

 

पदविभाग:

केन अञ्जितानि  नयनानि मृगांगनानाम्

क: वा करोति रुचिर-अंगरूहान् मयूरान् |

क: च उत्पलेषु दलसन्निचयं करोति

क: वा करोति विनयं कुलजेषु पुंसु ||

 

उत्पलेषु = in the water lily

रुचिर = attractive

अंगरूहान् = hair/wool/anything else that grows on the body

दल-संनिचयं = collection of petals

कुलजेषु पुंसु =  In those men who are born in noble families

 

अन्वय:

केन मृगांगनानाम् नयनानि अञ्जितानि ? क: रुचिर-अंगरूहान् मयूरान् वा करोति ? क: उत्पलेषु दलसन्निचयं करोति ? क: कुलजेषु पुंसु विनयं वा करोति ?

 

तात्पर्यम्

The eyes of the deer are wonderful. The feathers of the peacock are wonderful. The collection of the petals is amazing in water-lilies. In the men born in noble families, the remarkable quality is humility. Wonder who could make this happen? Only god can make these wonders!

७१. श्लोक: – मा भूत्सज्जनयोगो

मा भूत्सज्जनयोगो, यदि योगो मा पुन: स्नेह: |

स्नेहो यदि विरहो मा, यदि विरहो जीविताशा का ||

 

पदविभाग:

मा भूत् सज्जन योग: यदि योग: मा पुन: स्नेह: |

स्नेह: यदि विरह: मा, यदि विरह: जीवित आशा का ||

 

अन्वय:

सज्जन योग: मा भूत् | यदि योग: (भवेत्) पुन: स्नेह: मा भूत् | यदि स्नेह: (भवेत्) विरह: मा भूत् | यदि विरह: (भवेत्) जीवित आशा का ?

 

तात्पर्यम्

Don’t get into the company of good men. Even if such a company of good men is obtained, do not develop friendship with them. Even if you become a friend of good men, don’t leave their company. If you have to depart from them, of what use is to retain the desire to live?

 

Good men’s company has to be got. Their friend ship is also important. But if we have to go away from them, the desire to live itself will vanish. It will be that much painful.

७२. श्लोक: – अनुकुरुत: खलसुजना

अनुकुरुत: खलसुजनावाग्रिम पाश्चात्ययो: सूच्या: |

विदधाति रंघ्रमेको, मुद्रणमस्यापरोऽपि विदधाति || ७२ ||

 

पदविभाग:

अनुकुरुत: खलसुजनौ अग्रिम पाश्चात्ययो:  सूच्या: |

विदधाति रंघ्रम् एक: मुद्रनम् अस्य अपरा: अपि विदधाति ||

 

अन्वय:

खलसुजनौ  सूच्या:  अग्रिमपाश्चात्ययो: अनुकुरुत: | एक: रंघ्रम् विदधाति | अपर: अस्य मुद्रनम् अपि विदधाति ||

 

प्रतिपदार्थ:

खलसुजनौ = खला: च सुजना:  च = bad and good people

अनुकुरुत: = Follow a pattern

अग्रिमपाश्चात्ययो: = अग्रिम: च पाश्चात्य: च अग्रिमपाश्चात्यौ,  तयो: 6th vibhakti = front and back, its

मुद्रनम् = seal / closure

सूची  = needle

विदधाति = creates

तात्पर्यम्

Bad people and good people follow the pattern of the needle’s front  and back portion. One creates a hole.  The other goes though that hole and closes it. In the same way, the bad people create problems. The good people enter that problem and fix it.

७३. श्लोक: – विगृहीत: आक्रान्तो भुयोभुयश्च

विगृहीत: आक्रान्तो भुयोभुयश्च खण्डित: |

माधुर्यमेवावहति सुश्लोक इव सज्जन: || ६३ ||

 

पदविभाग:

विगृहीत: आक्रान्त: भुय: भुय: च खण्डित: |

माधुर्यम् एव आवहति सुश्लोक: इव सज्जन: || ६३ ||

 

अन्वय:

सज्जन: सुश्लोक: इव विगृहीत: आक्रान्त: भुय: भुय: च खण्डित: माधुर्यम् एव आवहति |

तात्पर्यम्

Even if it is critised and offending again and again, the sloka is continuously enhanced and it becomes more refined.  In the same way, good people also accept the critisism and before more refined.

७४. श्लोक: – तृष्णां छिन्दि, भज क्षमां, जहि मदं,

तृष्णां छिन्दि, भज क्षमां, जहि मदं, पापे रतिं मा कृथा: |

सत्यं ब्रूह्यनुयाहि साधुपदवीं, सेवस्व विद्वज्जनान् ||

मान्यान्मानय, विद्विषोप्यनुनाय, प्रच्छादय स्वान्गुणान्

कीर्तिं पालय, दु:खिते कुरु दयामेतत्सतां लक्षणम् ||

 

पदविभाग:

तृष्णां छिन्दि, भज क्षमां, जहि मदं, पापे रतिं मा कृथा: |

सत्यं ब्रूहि अनुयाहि साधुपदवीं, सेवस्व विद्वत् जनान् ||

मान्यान् मानय, विद्विष: अपि अनुनाय, प्रच्छादय स्वान् गुणान्

कीर्तिं पालय, दु:खिते कुरु दयाम् एतत् सतां लक्षणम् ||

अन्वय:

तृष्णां छिन्दि |  क्षमां भज | मदं जहि | पापे रतिं मा कृथा: | सत्यं ब्रूहि | साधुपदवीं अनुयाहि | विद्वत् जनान् सेवस्व | मान्यान् मानय  | विद्विष: अपि अनुनाय | स्वान् गुणान् प्रच्छादय | कीर्तिं पालय | दु:खिते दयाम् कुरु | एतत् सतां लक्षणम् ||

 

तात्पर्यम्

 

Chop your thirst for more. Hail forgiveness. Give up egoistic attitude. Don’t enjoy in vices. Speak the truth. Follow the path of good men. Serve learned men  (note that by arguing knowledge can not be gained. Only by implicit obedience, knowledge can be got from learned men). Respect the respectable people. Even if you are a great pandit, still follow other’s good action. Don’t beat your own trumpet. Cherish fame. Show kindness to suffering people. These are the qualities of the good men.

७५. श्लोक: – पद्माकरं दिनकरो विकचं करोति

पद्माकरं दिनकरो विकचं करोति

चन्द्रो विकासयति कैरवचक्रवालम् |

नाभ्यार्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति

सन्त: स्वयं परहितेषु कृताभियोगा: ||

 

पदविभाग:

पद्माकरं दिनकर: विकचं करोति

चन्द्र: विकासयति कैरवचक्रवालम् |

न अभ्यार्थित: जलधर: अपि जलं ददाति

सन्त: स्वयं परहितेषु कृत अभियोगा: ||

 

अन्वय:

दिनकर: पद्माकरं विकचं करोति | चन्द्र: कैरव+चक्रवालम् विकासयति | न अभ्यार्थित: जलधर: अपि जलं ददाति | सन्त: स्वयं परहितेषु कृत अभियोगा: |

तात्पर्यम्

The sun cause the lotus to blossom.  The moon causes the lily to blossom (by just its presence).  No one prayed to the cloud. It still gives water. The good people put effort on their own for helping others.

७६. श्लोक: – किमत्र चित्रं यदि पित गंधक

किमत्र चित्रं यत्संतः परानुग्रहतत्पराः ।

न हि स्वदेहसौख्याय जायन्ते चंदनद्रुमाः ॥

पदविभाग:

किम् अत्र चित्रं ? यत्संतः पर+अनुग्रह+तत्पराः ।

न हि स्वदेह+सौख्याय जायन्ते चंदन+द्रुमाः ॥

 

प्रतिपदार्थ:

परेषु अनुग्रह: यस्य स: परानुग्रह: , तस्मिन् तत्पराः ये ते परानुग्रहतत्पराः |

तात्पर्यम्

What is the wonder there that sadhu are also engaged in the other’s wellbeing ? Sandalwood are not born for its own coolness.

७७. श्लोक: – मूले भुजङै

मूले भुजङै शाखाः प्लवङ्गै कुसुमानि भृङ्गै।

आश्चर्यमेतत्खलुचन्दनस्य। परोपकाराय सतां विभूतयः॥

पदविभाग:

मूले भुजङै, शाखाः प्लवङ्गै, कुसुमानि भृङ्गै।

आश्चर्यम् एतत् खलु चन्दनस्य । परोपकाराय सतां विभूतयः॥

तात्पर्यम्

The sandal wood tree’s root is the abode for snakes.  Top portion is for the birds. The branches are for jumping animals, i.e., monkeys. The flowers are for the bees. This is indeed surprising about Sandal wood tree (that all its parts are for the benefit of others). The good people use their resources for the benefit of others.

७८. श्लोक: – रत्नाकर: किं कुरुते

रत्नाकर: किं कुरुते स्वरत्नैर्विन्ध्याचल: किं करिमि: करोति |

श्रीखण्डखण्डैर्मलयाचल: किं, परोपकाराय सतां विभूतयः॥

पदविभाग:

रत्नाकर: किं कुरुते स्वरत्नै: विन्ध्याचल: किं करिमि: करोति |

श्रीखण्डखण्डै: मलयाचल: किं, परोपकाराय सतां विभूतयः॥

अन्वय:

रत्नाकर: स्वरत्नै: किं कुरुते ? विन्ध्याचल: करिमि: किं करोति ? मलयाचल: श्रीखण्डखण्डै: किं (करोति)? परोपकाराय सतां विभूतयः |

पदार्थ:

रत्नाकर: स्वरत्नै: किं कुरुते ? What does the Ocean do with the gems?

विन्ध्याचल: करिमि: किं करोति ? What does the vindhyaachala mountain do with the elephants?

मलयाचल: श्रीखण्डखण्डै: किं (करोति)? What does the scented hill do with the blocks of sandalwood?

परोपकाराय सतां विभूतयः | The good people use their resources for the benefit of others.

 

तात्पर्यम्

Ocean has no benefits due to the gems. No benefit for the mountains due to elephants. The scented hill does not use the blocks of sandalwood for its own use. The good people use their resources for the benefit of others.

७९. श्लोक: – अधमा धनमिच्छन्ति

अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ च मध्यमा: |

उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् || ६९ ||

 

An inferior person’s desire is money. An average person will desire money and respect. A great person desires respect (and not money). Respect is superior to money.

८०. श्लोक: – अयं निजः परो वेति

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम |

उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ||

पदविभाग:

अयं निजः पर: वेति गणना लघुचेतसाम |

उदारचरितानां तु वसुधा एव कुटुम्बकम् ||

 

तात्पर्यम्

“It’s mine and that is other’s” – this is a thought of a narrow-hearted (selfish) person. For generous people this whole world is their family.

 

८१. श्लोक: – उत्तमा आत्मना ख्याता:

उत्तमा आत्मना ख्याता: पित्रा ख्याताश्च मध्यमा |

मातुलेनाधमा: ध्याता: श्वशुरेणाधमाधमा: || ८१ ||

 

उत्तमा आत्मना ख्याता: = Great people become famous by their own self

मध्यमा पित्रा ख्याता: च = and mediocre people become famous due to their father

मातुलेन अधमा: ध्याता: = the lowly people become famous due to their maternal uncle

श्वशुरेण अधमाधमा: = the lowest of the low people, due to their in-laws.

८२. श्लोक: – उत्तमे तु क्षणं कोपो

उत्तमे तु क्षणं कोपो मध्यमे घटिकाद्वयम् ।

अधमे स्यादहोरात्रं चाण्डाले मरणान्तिकः || ८२ ||

 

कोप: उत्तमे तु क्षणं = Anger stays in great people for a moment

मध्यमे घटिका+द्वयम्  = in the mediocre people, for 2 hours

अधमे स्यात्+अहोरात्रं = in lowly people, probably for a day and night

चाण्डाले मरण+अन्तिकः = For the outcast, it is till the end of life

 

८३. श्लोक: – सह परिजनेन विलसति धीरो

सह परिजनेन विलसति धीरो गहनानि तरति पुनरेकः।

विषमेकेन निपीतं त्रिपुरजिता सह सुरैरमृतम् ॥ ८३ ||

 

धीर: परिजनेन सह विलसति = A warrior moves around with his people

पुन: एकः गहनानि तरति = Later that person wanders (alone) in the woods

विषम् एकेन निपीतं = The poison was drunk alone

त्रिपुरजिता = by the ruler of the three worlds

सुरै: सह अमृतम् = The nectar was shared with the devas

८४. श्लोक: – तृणानि नोन्मूलयति

तृणानि नोन्मूलयति प्रभञ्जनो मृदुनि  निचै: प्रणतानि सर्वत: |
स्वभाव एवोन्नतचेतसामयं महान्मत्स्वेव करोति विक्रमम् || ८४ ||
तृणानि न+उन्मूलयति प्रभञ्जन: मृदुनि  निचै: प्रणतानि सर्वत: |
स्वभाव एव+उन्नतचेतसामयं महान्महत्सु एव करोति विक्रमम् ||

 

प्रभञ्जन: (चण्डमारुत:) सर्वत: मृदूनि नीचै: प्रणतानि तृणानि न उन्मूलयति । (तथैव) उन्नतचेतसां स्वभाव: एव अयं (यत्) महान्महत्सु एव विक्रमं करोति ।
The hurricane which can easily uproot the toughest and the tallest trees is yet unable to harm the grass or reeds growing on the ground. Likewise, the strong and the mighty do not trouble or bother the weak and, instead, confront the strong ones.

 

Dhuryodhana choose to fight with Bhima only instead of choosing any one who is weaker in the fight. Jarasanda choose Bhima.

 

भीषण-चण्डमारुत: मृदूनि स्वशिर: अवनमय्य तिष्ठन्ति तृणानि न उन्मूलयति (अपि तु बलवत: वृक्षान् उन्मूलयति इति भाव: ) । एवमेव , उन्नतचेतस: सामान्येषु स्वज्ञानं वा पराक्रमं वा न प्रदर्शयन्ति किन्तु महत्सु एव स्वबलं प्रदर्शयन्ति ।

 

கொடும்புயல் சாய்ப்பது கோரைப்புல் அல்ல;
நெடுமரம் என்றே உணரின் – அடும்வலிமை
உள்ளோரின் குறியும் உடல்வலிமை அற்றரன்று;
வல்லாரே அன்னோர் இலக்கு.

८५. श्लोक: – विजेतव्या लङ्का

विजेतव्या लङ्का चरणतरणीयो जलनिधि:
विपक्ष: पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपय:।
तथाप्येको राम: सकलमवधीद्राक्षसकुलं
क्रियासिद्धि: सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे॥ ८५ ||

 

विजेतव्या लङ्का = Lanka is to be won over
चरणतरणीय: जलनिधि: = to be crossed by foot
विपक्ष: पौलस्त्य: = On the enemy’s side are the descendents of Pulastya (the race of the Rakshashaas)

रणभुवि सहाया:  च कपय: = In the battlefield the help is provided by monkeys

तथा अपि  एक: राम: सकलम् अवधीत् + राक्षसकुलं = Still Rama, even alone, won the entire Rakshashaa race.
क्रियासिद्धि: सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे = great people’s success and skill in action, is there in their mind. Not in the help or material that they get. (Where there is a will, there is a way).

 

८६. श्लोक: – घटो जन्मस्थानं

घटो जन्मस्थानं मृगपरिजनो भूर्जवसनं ।

वने वासः कंदादिकमशनमेवंविधगुणः।।

अगस्त्यः पायोधिं यदकृत करांभोजकुहरे ।

क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे || ८६ ||

 

घट: जन्मस्थानं  = Agastya was born out of a pot

वने वासः मृगपरिजन: =  lives in forest, animals are his relatives

भूर्जवसनं = his dress is made of bark

कंदादिकम् अशनम् = His food is roots, etc.

एवंविधगुणः = such are his characteristics

अगस्त्यः पायोधिं यदकृत = Agastya did achamana of the ocean i.e., he sipped and drank the full ocean

करांभोजकुहरे  = in the middle of the palm of the hand

क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे = great people’s success and skill in action, is there in their mind. Not in the help or material that they get. (Where there is a will, there is a way).

 

८७. श्लोक: – विपक्ष: श्रीकण्ठो

विपक्ष: श्रीकण्ठो, जडतनुरमात्य: शशधरो

वसन्त: सामन्त:, कुसुममिषव:, सैन्यमबला: |

तथापि त्रैलोक्यं जयति मदनो देहरहित:

क्रियासिद्धि: सत्वे वसति महतां नोपकरणे || ८७ ||

 

विपक्ष: श्रीकण्ठ: = Enemy of Srikanda Shiva

जड+तनु: अमात्य: शशधर: = inert/cold bodied moon, (the holder of rabbit) is a family member (Vishnu’s son Brahma; his son, moon; Madana is also Vishnu’s son).

वसन्त: सामन्त: = progeny cannot be created in cold. Only vasanta is the conducive season for Madana. So his year only the month of vasantha.

कुसुमम् इषव: =  arrow is flower

सैन्यम् अबला: = destitute women are his army

तथापि देहरहित: मदन: त्रैलोक्यं जयति = even then, devoid of a body, Madana is able to win over the three worlds.

महतां क्रियासिद्धि: सत्वे वसति न उपकरणे = great people’s success and skill in action, is there in their mind. Not in the help that they get. (Where there is a will, there is a way).

 

८८. श्लोक: – रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः

 

रथस्यैकं चक्रं भुजगयमिताः सप्त तुरगाः
निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि ।
रविर्गच्छत्यन्तं प्रतिदिनमपारस्य नभसः
क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥

 

रथस्य एकं चक्रं भुजगयमिताः सप्त तुरगाः
निरालम्ब: मार्ग: चरणरहितः सारथि: अपि ।
रवि: गच्छति अन्तं प्रतिदिनम् अपारस्य नभसः
क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥

 

रथस्य एकं चक्रं single wheeled chariot

भुजगयमिताः सप्त तुरगाः seven horses controlled by serpents

निरालम्ब: मार्ग: on an unsupported road

चरणरहितः सारथि: अपि with a charioteer having disabled foot

प्रतिदिनम् रवि: गच्छति Everyday the sun travels

अपारस्य नभसः अन्तं to the end of endless sky

Everyday the sun travels to the end of endless sky in a single wheeled chariot having seven horses controlled by serpents on an unsupported road with a charioteer having disabled foot. The actions of great people are accomplished by their inner strength, not by the means of doing it.

 

The 7 horses are the 7 chandas – like gayatri, anushtub, trishtub, etc. Arunan is the charioteer having no limbs below the hip.

 

८९. श्लोक: – दुर्जनेन समं सख्यं

दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं चापि कारयेत्

उष्णो दहति चाङ्गारः शीतः कृष्णायते करम् || ८९ ||

 

दुर्जनेन समं सख्यं प्रीतिं पि कारयेत्  Love and friendship with wicked people must be avoided always.

उष्ण: ङ्गारः दहति  When hot, it will burn you like coal (आङ्गारः)

शीतः करम् कृष्णायते  and when cold it will blacken the hand.

 

९०. श्लोक: – मृद्धटवत् सुखभेद्यो

मृद्धटवत् सुखभेद्यो दुःसंधानश्च दुर्जनो भवति |

सुजनस्तु कनकघटवद्दुर्भेद्यश्चाशु सन्धेय: || ९० ||

 

मृत्+घटवत् सुखभेद्य: दुःसंधानः च दुर्जन: भवति |

सुजन: तु कनकघटवत् दुर्भेद्य: च आशु सन्धेय: ||

 

मृत्+घटवत् like the pot made of mud

सुखभेद्य: easily broken

दुःसंधानः च and difficult to set back

दुर्जन: भवति  = (friendship with) bad people is thus.

सुजन: तु कनकघटवत् = good people are like golden pot

दुर्भेद्य: च  = does not break easily

आशु सन्धेय: = easy to fix.

९१. श्लोक: – अतिमलिने कर्त्व्ये भवति

अतिमलिने कर्त्व्ये भवति खलानामतीव निपुणा धीः ।
तिमिरे हि कौशिकानां रूपं प्रतिपाद्यते दृष्टिः ॥ 91 ||  वासवदत्ता
खलानाम् (Rogues ) अतीव+निपुणा धीः (keenest intelligence) अतिमलिने कर्त्व्ये (while committing heinous deeds) भवति | कौशिकानां (owl) दृष्टिः तिमिरे (at night) हि रूपं (objects) प्रतिपाद्यते |
Rogues have the keenest intelligence while committing heinous deeds. Just like the owl can make out objects visually only at night.

९२. श्लोक: – विशिखव्यालयोरन्त्यवर्णाभ्यां

विशिखव्यालयोरन्त्यवर्णाभ्यां यो चिनिर्मित: |

परस्य हरति प्रानान्नैतच्चित्रं कुलोचितम् || ९२ ||

 

विशिख+व्यालयो: अन्त्य+वर्णाभ्यां य: विनिर्मित: |

परस्य हरति प्रानान् + न +एतत् + चित्रं कुल+उचितम् || ९२ ||

 

विशिख+व्यालयो: = Arrow and Snake — their

अन्त्य+वर्णाभ्यां = their last letters namely kha and la – its

य: विनिर्मित: = that which is formed (i.e., khala, a wicked person)

परस्य प्रानान् हरति = takes away the life of another person

न +एतत् + चित्रं = This is not surprising.

कुल+उचितम् = it is appropriate to the lineage (of Khala).

 

Formed by using the last alphabets of the words ‘Vishikha’ and  ‘vyaala’, (i.e. ‘Kha” and ‘La’ – both combined as khala) a wicked person does not hesitate to take away other persons’ life, which is not at all surprising having regard to the lineage of a ‘khala’ , derived from an arrow and a poisonous snake.

९३. श्लोक: – परिषुद्वामपि वृत्तिं

परिषुद्धामपि वृत्तिं समाक्षितो दुर्जन: परान्व्यथते |

पवनाशिनोऽपि भुजगा: परपरितापं न मुञ्चन्ति || ९३ ||

 

परिषुद्धाम् अपि वृत्तिं सम+आक्षित: दुर्जन: परान्+व्यथते |

पवनाशिनोऽपि भुजगा: परपरितापं न मुञ्चन्ति || ९३ ||

 

दुर्जन: सम+आक्षित: परिषुद्धाम् वृत्तिं अपि परान्+व्यथते |

भुजगा: पवन+अशिन:+अपि परपरितापं न मुञ्चन्ति |

 

परिषुद्धाम् वृत्तिं अपि  = Even in a job which has no scope for committing a sin

दुर्जन: सम+आक्षित: परान्+व्यथते = bad people will torture others.

भुजगा: पवन+अशिन:+अपि परपरितापं न मुञ्चन्ति = Even if it eats only air, the snake does not stop troubling others.

९४. श्लोक: – यस्मिन्वंशे समुत्पन्न:

यस्मिन्वंशे समुत्पन्नस्तमेव निजचेष्टितै: |

दूषयत्यचिरेणैव, घूणकीट इवाधम: || ९४ ||

 

यस्मिन् वंशे समुत्पन्न: तम् एव निजचेष्टितै: |

दूषयति अचिरेण एव घूणकीट इव अधम: ||

 

अधम: घूणकीट इव यस्मिन् वंशे समुत्पन्न: तम् एव निजचेष्टितै: अचिरेण एव दूषयति |

 

Like the insect which destroys the tree in which it was born,  adhamah destroys his own vamsam, very soon itself.

९५. श्लोक: – अमित्रं कुरुते मित्रं

अमित्रं कुरुते मित्रं, मित्रं द्वेष्टि हिनास्ति च |

कर्म चारभते दुष्टं, तमाहुर्मूढचेतसम् || ९५ ||

 

अमित्रं मित्रं कुरुते = has friendship with wrong people

मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च = Hates and harms actual friends

दुष्टं कर्म च आरभते = starts doing evil things

तम्  मूढचेतसम् आहु:  = He is called a fool

 

One who thinks treacherous people are his friends, who hates actual friends and harms them with his evil activities can be considered a fool. So said Vidura.

९६. श्लोक: – अनाहूत: प्रविशति

अनाहूत: प्रविशति, अपृष्टो बहुभाषते |

अविश्वस्ते विस्वसिति मूढचेता नराधम: || ९६ ||

 

अनाहूत: प्रविशति = Not invited and yet enters;

अपृष्ट: बहुभाषते = Not asked to speak and yet speaks a lot

अविश्वस्ते विस्वसिति = Believes a person who should not be believed.

मूढचेता: नराधम: = Lowest among men are the ones with stupid mind

[प्रथमा मूढचेताः मूढचेतसौ मूढचेतसः]

९७. श्लोक: – गुणायन्ते दोषा:

गुणायन्ते दोषा: सुजनवदने, दुर्जनमुखे

गुणा दोषायन्ते, किमिति जगतां विस्मयपदम् |

यथा जीमूतोऽयं लवणजलधेर्वारि मधुरं,

फणी पीत्वा क्षीरं वमति गरलं दु:सहतरम् || ९७ ||

 

दोषा: सुजनवदने गुणायन्ते = Defaults, in the good people, become good qualities

गुणा: दुर्जनमुखे दोषायन्ते =  Good qualities, in the bad people, become defects

किम् इति जगतां विस्मयपदम् = What is so wonderful in that?

यथा = in the way

अयं जीमूत: लवणजलधे: वारि पीत्वा  मधुरं (करोति / वर्षति) = These clouds, after drinking the waters of the salty ocean and makes them sweet or showers sweet rain water.

फणी क्षीरं पीत्वा दु:सहतरं गरलं वमति = The snake, after drinking milk, emits untolerable poison.

९८. श्लोक: – दुर्वृत्तसंजतिरनर्थपरंपराया

दुर्वृत्तसंगतिरनर्थपरंपराया हेतु: सतां भवति, किं वचनीयमेतत् |

लंकेश्वरो हरति दाशरथे: कलत्रं, प्राप्नोति बंधमथ दक्षिणसिन्धुराज: |

 

दुर्वृत्त+संगति: अनर्थ+परंपराया: हेतु: सतां भवति = The company of bad people becomes the cause of a series of damage to the good people

किं वचनीयम् एतत् = What to say about this?

लंकेश्वर: दाशरथे: कलत्रं  हरति = Ravana, the lord of Lanka carried Sita, the wife of Daasarathi

दक्षिणसिन्धुराज: बंधम्+अथ: प्राप्नोति = The Indian Ocean became controlled by the Setu Bandhanam.

९९. श्लोक: – तक्षकस्य विषं दन्ते

तक्षकस्य विषं दन्ते, मक्षिकायाश्च मस्तके |

वृश्चिकस्य विषं पुच्छे, सर्वाङ्गे दुर्जनस्य च || ९९ ||

तक्षकस्य विषं दन्ते, मक्षिकाया: मस्तके च (विषं) | वृश्चिकस्य पुच्छे विषं, दुर्जनस्य च सर्वाङ्गे विषं |

तक्षकस्य विषं दन्ते = Poison is in the teeth of the snake

मक्षिकाया: च मस्तके = head of the wasp

वृश्चिकस्य विषं पुच्छे = poison is in the tail of the scorpion

सर्वाङ्गे दुर्जनस्य च = and in all organs of the wicked people

१००. श्लोक: – दुर्जनस्य विशिष्टत्वं

दुर्जनस्य विशिष्टत्वं परोपद्र वकोरणम् |

उपोष्टस्य व्याघ्रस्य पारणं पशुमारणम् || १०० ||

परोपद्र वकोरणम् दुर्जनस्य विशिष्टत्वं |

उपोष्टस्य व्याघ्रस्य पशुमारणम् एव पारणम् |

 

पारणम् – satisfaction / fulfilling.

 

The fasting of a tiger ends with the prey of domesticated animals. So as the good – actions of wicked people is done to harm others (पर+उपद्र) and can never do anything good.

 

0 श्लोक: – Template.

पदविभाग:

 

अन्वय:

 

पदपरिचय:

प्रथमा  
सम्भोदन प्रथमा  
द्वितीया  
तृतीया  
चतुर्थि  
पञ्चमी  
षष्ठी  
सप्तमी  
अव्ययानि  
विशेषण – विशेष्यं  
क्रियापदम्  

समास:

 

प्रतिपदार्थ:

 

तात्पर्यम्

 

 

 

Advertisements

2 thoughts on “सुभाषितरत्नमाला Subhashitaratnamaalaa

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s